Wywiad Część 1:
Między zmianą systemu
a państwem cywilizowanym:
pogląd Dmitrija Trenina na temat
nowego globalnego klimatu
28 września 2026 Éva Péli nachdenkseiten
Podczas podróży do Moskwy Éva Péli rozmawiała z wieloma czołowymi politologami, dyplomatami, historykami i analitykami geopolitycznymi na temat fundamentalnej reorganizacji polityki światowej. W pierwszej części tego ekskluzywnego wywiadu Dmitrij Trenin , dyrektor Rosyjskiej Rady ds. Międzynarodowych (RIAC) i dyrektor naukowy Wyższej Szkoły Ekonomicznej (HSE), analizuje ideologiczne odejście Rosji od modelu zachodniego i wyjaśnia, dlaczego strategia Waszyngtonu ma na celu przede wszystkim trwałe osłabienie Moskwy.
Éva Péli: Panie Trenin, pańska praca analityczna jest dobrze znana i wysoko ceniona w niemieckich kręgach eksperckich, a mimo to główne niemieckie media systematycznie ignorują rosyjski punkt widzenia. Jednocześnie rosyjska opinia publiczna analizuje każde słowo niemieckich elit. Jak pan wyjaśni tę asymetryczną percepcję? I co to oznacza dla przyszłości jakiegokolwiek dialogu?
Dmitrij Trenin: To po prostu oznacza brak dialogu. W obecnych warunkach prawdziwy dialog między niemiecką elitą polityczną a przedstawicielami Rosji jest praktycznie niemożliwy. W najlepszym razie odbywa się on na poziomie jednostek, a po stronie niemieckiej zazwyczaj nie są to przedstawiciele elity rządzącej, lecz na przykład dziennikarze.
To fascynujące zjawisko, ponieważ wcześniej mieliśmy do czynienia z sytuacją dokładnie odwrotną: w Związku Radzieckim obowiązywał de facto zakaz prezentowania poglądów przeciwnika ideologicznego – czyli państw zachodnich – w całej ich rozciągłości. Ich stanowiska można było rozpatrywać jedynie przez pryzmat marksistowsko-leninowskiego światopoglądu i politycznych potrzeb radzieckiego kierownictwa.
Dziś mamy do czynienia z sytuacją dokładnie odwrotną. Choć prawdą jest, że nie trzeba już czytać prasy zachodniej bezpośrednio, niezwykle popularne programy telewizyjne, takie jak „60 Minutes”, oferują kompleksowy przegląd tego, co zachodnie media piszą w danym dniu.
Świadczy to z jednej strony o pewnej suwerenności i pewności rosyjskiego kierownictwa i elity, że argumenty naszych zachodnich przeciwników nie mogą mieć destrukcyjnego wpływu na kraj. Z drugiej jednak strony ujawnia wyczuwalny strach wśród niemieckich i zachodnich kręgów kierowniczych, że nieocenzurowana, pełna prezentacja rosyjskiego punktu widzenia może zostać uznana za niebezpieczną dezinformację. W porównaniu z sytuacją, powiedzmy, w 1976 roku, obie strony całkowicie zamieniły się rolami. W ciągu 50 lat relacje odwróciły się o całe 180 stopni.
W naszej wstępnej dyskusji opisał Pan Stany Zjednoczone nie jako neutralnego mediatora, lecz jako aktywną stronę konfliktu i podkreślił nieuchronność długotrwałej konfrontacji. Teraz odnosi się Pan jednocześnie do „specjalnej operacji dyplomatycznej” przeprowadzonej niedawno przez amerykańskich wysłanników Witkoffa i Kushnera w Moskwie i Kijowie.
Czy to nie sprzeczność? A może odzwierciedla ona dokładnie tę logikę, którą Pan nakreślił: niezmienną strategię, podczas gdy Waszyngton jedynie zmienia swoją taktykę?
Cóż, Stany Zjednoczone po prostu nie są mediatorem. Jednakże, będąc stroną tego konfliktu, mogą, właśnie w tej roli, prowadzić oficjalne rozmowy z przedstawicielami Rosji – negocjacje z USA są w istocie negocjacjami z przeciwnikiem. Ukraina jest jedynie instrumentem polityki amerykańsko-europejskiej i w żadnym wypadku nie działa jako niezależny aktor.
Amerykanie, nawiasem mówiąc, nawet nie nalegają na rolę mediatorów. Sekretarz stanu USA Marco Rubio jednoznacznie stwierdził, że Stany Zjednoczone nie są neutralne, ale zdecydowanie stoją po stronie Ukrainy itd. Nie oszukujmy się: negocjacje oczywiście można prowadzić za pośrednictwem neutralnego mediatora, ale można też negocjować bezpośrednio z przeciwnikiem – a w tym przypadku są to Stany Zjednoczone. Tak, Rosja jest przeciwnikiem, z którym prowadzi się negocjacje w trakcie wojny. Jest to dość powszechne i zdarzało się wielokrotnie w historii.
Przyjrzyjmy się celom Waszyngtonu: gdzie przebiega granica między pożądanym zawieszeniem broni a autentycznym, istotnym porozumieniem pokojowym? Jakie komunikaty przekazano podczas tej misji USA w Moskwie, które celowo przemilczano w Kijowie – i odwrotnie? Czy ta asymetryczna komunikacja wskazuje na to, że Waszyngton faktycznie chce rozwiązać konflikt, czy raczej go kontrolować?
Zakładam, że nadrzędnym celem administracji prezydenta USA Donalda Trumpa jest jak najszybsze zakończenie działań wojennych. Dałoby mu to możliwość zaprezentowania się jako tego, który zakończył wojnę – jako wybitnego dyplomatę i mediatora. Ma to dla niego ogromne znaczenie w polityce wewnętrznej, ponieważ jego dotychczasowe inicjatywy pokojowe przyniosły niewiele wymiernych rezultatów: wiele obiecał, ale niewiele zrealizował, ryzykując nowe kryzysy. Pilnie potrzebuje politycznego kompromisu.
Zatrzymanie wojny – a więc zawieszenie broni, a nie fundamentalne zakończenie konfliktu w sensie zajęcia się jego przyczynami – jest dla Trumpa całkowicie wystarczające. Dalsze kwestie, takie jak wyeliminowanie przyczyn konfliktu, nie interesują go zbytnio.
Oczywiście, Trump nie działa w próżni; istnieje aparat USA, administracja i tzw. Deep State. Dla nich Rosja pozostaje strategicznym przeciwnikiem, którego należy jeszcze bardziej osłabić, i konsekwentnie działają w oparciu o tę przesłankę. Nie potrzebują błogosławieństwa Trumpa za każdym razem. Dla samego Trumpa zaprzestanie działań wojennych jest zatem priorytetem, aby zabezpieczyć swoją pozycję polityczną w kraju. Jednak dla całego establishmentu USA głównym celem pozostaje powstrzymanie Rosji jako przeciwwagi dla hegemonii USA. Choć Rosja jest dopiero trzecią co do wielkości gospodarką świata pozazachodniego, jest niewątpliwie najbardziej aktywnym geopolitycznie aktorem. Moskwa posiada ogromne doświadczenie i możliwości działania, dlatego z perspektywy Waszyngtonu logiczne jest systematyczne osłabianie tych wpływów.
Sam uważa Pan, że samo zawieszenie broni jest wysoce ryzykowne, ponieważ dałoby Ukrainie jedynie czas na reorganizację wojskową i finansową. Jednocześnie bardzo ostro definiuje Pan minimalne warunki Rosji dla trwałego pokoju: masowe wycofanie wojsk, neutralność, demilitaryzacja, ochrona Kościoła i zmiana reżimu. Czy w tym kontekście istnieje jeszcze realne pole do kompromisu, czy też jakikolwiek krok poza te maksymalistyczne żądania jest, Pana zdaniem, równoznaczny z kapitulacją?
Cóż, to zależy wyłącznie od perspektywy. Jeśli przyjąć zachodnią interpretację – a przynajmniej tę, którą Zachód otwarcie komunikuje – że pierwotnym celem Rosji było rzekomo zajęcie całej Ukrainy, całkowite pozbawienie jej suwerenności i pełna aneksja kraju, to samo dalsze istnienie państwa ukraińskiego byłoby już ogromnym kompromisem. Oznaczałoby to, że państwo ukraińskie przetrwałoby w jakiejś formie, ale w zupełnie nowych warunkach. Jeśli chcesz to nazwać kompromisem, w porządku, można to tak postrzegać.
Ale szczerze mówiąc, nie odnoszę wrażenia, aby aktywna część Zachodu, która najzacieklej walczy z nami na Ukrainie – przede wszystkim część europejska – była choćby w najmniejszym stopniu gotowa zaakceptować ochronę naszych najistotniejszych interesów bezpieczeństwa. Dlatego jestem sceptyczny co do możliwości rozwiązania tego konfliktu przy stole negocjacyjnym. Szczegóły techniczne z pewnością można tam omówić, ale fundamentalne rozwiązanie musi ostatecznie zostać osiągnięte na miejscu, na polu bitwy.
To niewątpliwie tragiczne, bo każdy dzień pochłania tysiące ofiar i niszczy niezliczone życia. Jednak ze strony Kijowa i państw europejskich, które stoją za tym procederem, nie widzę nawet cienia chęci do dyskusji na temat warunków, które spełniałyby podstawowe wymogi bezpieczeństwa Moskwy.
Amerykanie z kolei wykazują pewną elastyczność i gotowość do kompromisu ze względu na wspomniane wcześniej wewnętrzne interesy polityczne. Europejczycy jednak tego nie robią, ponieważ ich własna logika polityczna nie ma w tym interesu. Wręcz przeciwnie, konflikt ten wydaje się w pewnym sensie korzystny dla Europy, a im dłużej trwa, tym lepiej wpisuje się w ich kalkulacje. Ukraina nie ma dla Europy żadnej wartości – jej mieszkańcy to w istocie ci sami Słowianie, którzy, choć obecnie są instrumentalizowani dla celów Zachodu, w gruncie rzeczy reprezentują tę samą sferę kulturową.
Po drugie, ich krwawa ofiara obejmuje również życie rosyjskich żołnierzy, co z europejskiej perspektywy przyczynia się do osłabienia Moskwy. Wątpię, czy ta strategia rzeczywiście przynosi Europie długoterminowe korzyści: osłabiając Rosję, jednocześnie odcina i destabilizuje cały region euroazjatycki kosztem przyszłości samej Europy.
Jeśli konfrontacja bloków stanie się trwałą globalną normą, co stanie się z wyzwaniami transnarodowymi, takimi jak ochrona klimatu, migracje i globalna współzależność gospodarcza? Czy postrzega Pan kraje BRICS lub Szanghajską Organizację Współpracy (SCO) jako realną, funkcjonującą alternatywę dla globalnej współpracy, czy też kryzysy te zostaną po prostu zaakceptowane jako nieuniknione straty uboczne w nowej logice bloków?
Wierzę, że jeśli chodzi o szeroki zakres kwestii środowiskowych – ponieważ klimat to ostatecznie tylko jeden aspekt, i to niezwykle upolityczniony – z pewnością nie musimy czekać na globalne mega-konferencje, aby wdrożyć konkretne środki ochrony środowiska. W naszym kraju stoimy przed ogromnymi wyzwaniami, takimi jak ekologiczna odnowa Arktyki, o której prezydent Putin mówił wiele lat temu. Niektóre rzeczy zostały już wdrożone, podczas gdy inne pozostają w tyle. Rozpoczęliśmy – choć z trudem – oczyszczanie Wołgi, a w Rosji jest wiele innych regionów, którym musimy nadać, i nadamy priorytet. Jednak absolutnie nie wymaga to globalnego porozumienia klimatycznego.
Uważam, że zawężanie całej debaty do czynnika klimatycznego jest wysoce zideologizowane i upolitycznione. Zmiany klimatyczne zawsze podlegają złożonym cyklom planetarnym. Przypomnijmy sobie małą epokę lodowcową w Europie XVI i XVII wieku, kiedy zimą można było jeździć na łyżwach po holenderskich kanałach – wówczas struktura przemysłowa, którą teraz chcemy przekształcić lub znieść, nie była nawet w przybliżeniu taka, jaką mamy. Problemy są zatem wieloaspektowe.
Ogólnie rzecz biorąc, odeszliśmy jednak od modelu globalizacji jako wymuszonej westernizacji. Z pewnością nadal żyjemy w świecie wzajemnych powiązań, gdzie wydarzenia globalne nie pozostawiają nas obojętnymi. Jednak politycznie i ideologicznie jesteśmy bardzo rozdrobnieni. Świat nie rozpadł się po prostu na kawałki, ale ma głębokie, niewątpliwe pęknięcia. Jeden z nich przebiega między Rosją a Zachodem, inny w relacjach Zachodu z Chinami, a istnieje cały szereg innych linii konfliktu.
Jak można to odnieść do krajów BRICS w tym kontekście? Niedawny szczyt zakończył się jednogłośnie przyjętą 140-punktową deklaracją – bez ani jednego słowa o Ukrainie. Jednocześnie uzgodniono konkretne kroki instytucjonalne: systemy rozliczeń w walutach krajowych, regulacje dotyczące sztucznej inteligencji oraz reformę Rady Bezpieczeństwa ONZ. Czy to jedynie biurokratyczna rutyna na pokaz, czy też prawdziwe fundamenty równoległej globalnej infrastruktury są tu tworzone?
To zarówno rutyna, jak i autentyczna alternatywa. Rutyna oznacza, że kraje BRICS osiągnęły już ustalone parametry instytucjonalne, podążają jasno określoną ścieżką i realizują swoje priorytety strategiczne w sposób wzorowy.
Z drugiej strony, BRICS świadomie unikają tych newralgicznych pól minowych, gdzie istnieją głębokie sprzeczności między członkami – i nie dotyczy to bynajmniej kwestii Ukrainy. Weźmy na przykład złożone napięcia między Indiami a Chinami czy między Iranem a Zjednoczonymi Emiratami Arabskimi. Ogromna siła BRICS tkwi właśnie w zarządzaniu tymi punktami spornymi: kwestie, w których możliwe jest osiągnięcie konsensusu i konstruktywna współpraca, są omawiane publicznie, a kontrowersje są starannie i dyskretnie omijane.
Te różnice niewątpliwie istnieją, ale omawia się je za zamkniętymi drzwiami, w sposób rzeczowy i rzeczowy. Jest to kluczowe, ponieważ zapobiega i pozwala uniknąć wewnętrznych podziałów, do których Zachód tak żarliwie dążył.
Przejdźmy do koncepcji „cywilizacji państwowej”, o której często Pan wspomina. Podkreśla Pan, że najważniejszym pytaniem dla Rosji nie jest to, gdzie Ukraina będzie za dwadzieścia lat, ale jak ten historyczny konflikt przekształci Rosję od wewnątrz. Co konkretnie musi się zmienić w trakcie tego procesu: konstytucja, struktura władzy elit, czy model gospodarczy? I gdzie Pan widzi cienką granicę między autentyczną transformacją a destrukcyjnym zerwaniem?
Wiadomo, że dla każdego państwa istotne jest ustalenie, jakie konkretne miejsce zajmuje ono na świecie i jaką rolę historyczną w nim odgrywa.
W epoce sowieckiej Rosja kreowała się na uniwersalną alternatywę dla kapitalizmu, wzór globalnego socjalizmu itd. To się nie udało. Po upadku ZSRR Rosja próbowała zdefiniować się jako nowa demokracja, która płynnie wkomponuje się w euroatlantycką przestrzeń bezpieczeństwa i stworzy „Wielką Europę od Lizbony do Władywostoku”. To również okazało się iluzją. W tym kontekście kraj stanął przed egzystencjalnym pytaniem: gdzie plasuje się w przyszłości? Moim zdaniem, koncepcja „cywilizacji państwowej” jest najprecyzyjniejszą i najtrafniejszą odpowiedzią.
Co to oznacza w praktyce? Oznacza to, że porzucamy zachodnią strukturę jednolitości – czy to kategoryzacji jako supermocarstwa, wielkiego mocarstwa, mocarstwa średniego, czy mocarstwa regionalnego. Po prostu odrzucamy tę hierarchiczną nomenklaturę. Nie twierdzimy, że jesteśmy jedynym supermocarstwem, choć uważamy się za wielkie mocarstwo – w tym sensie, że nikt z zewnątrz nie może nam dyktować warunków, co właśnie odróżnia nas od wszystkich innych kategorii mocarstw. Ale jesteśmy czymś znacznie więcej: historyczne Imperium Rosyjskie było wielkim mocarstwem w czysto europejskim kontekście.
Dziś ta rola jest dla nas nieaktualna, ponieważ w Europie nie ma już suwerennych mocarstw w klasycznym sensie; istnieje ponadnarodowa Unia Europejska i zbiór większych i mniejszych państw członkowskich.
Koncepcja cywilizacji daje nam możliwość dalszego rozwoju na naszym własnym, organicznie wyhodowanym fundamencie. Nie na importowanej, europejskiej bazie – próbowaliśmy tej drogi i doszliśmy do ślepego zaułka – ale na naszym własnym, unikalnym gruncie. W końcu, jako naród, spoglądamy wstecz na historię trwającą ponad tysiąc lat, w trakcie których ukształtowała się bardzo specyficzna matryca społeczna. Czy Zachodowi się to podoba, czy nie, jest to zjawisko historyczne.
Posiadamy własny światopogląd, który zasadniczo opiera się na tradycjach Kościoła prawosławnego, harmonijnie uzupełnionych duchowymi fundamentami trzech innych historycznych religii naszego kraju: islamu, buddyzmu i judaizmu. To nasza intelektualna baza. Nadal kontrolujemy rozległy obszar geograficzny i choć nasza populacja nie jest nieograniczona liczebnie, jest wystarczająco silna i żywotna, by utrzymać tę cywilizację niezależnie. Poprzez koncepcję cywilizacji państwowej dążymy do ustanowienia w tej części świata porządku, który jak najwierniej odpowiada naszym własnym ideałom duchowym i kulturowym.
Koncepcja cywilizacji państwowej nie jest zatem abstrakcyjną teorią, lecz precyzyjnym opisem naszej rzeczywistości. Pozwala nam rozwijać się pokojowo, bez konieczności prowadzenia agresywnych kampanii podbojowych.
Z typowo zachodniej perspektywy takie kategorie odruchowo wywołują panikę: dogmat demokracji parlamentarnej jest tam uważany za absolutną, uniwersalną normę. Jak można znaleźć wspólny język, skoro fundamentalne koncepcje polityczne wydają się tak fundamentalnie niekompatybilne?
Musimy po prostu nauczyć się na nowo rozmawiać ze sobą i akceptować różnice – tak jak staramy się to robić w dialogu z innymi wielkimi cywilizacjami. Nawiasem mówiąc, to właśnie jest sedno problemu Zachodu: w ciągu ostatnich kilku dekad przyzwyczaił się on do komunikowania się z resztą świata wyłącznie w swoim własnym, dyktatorskim języku i zmuszania wszystkich innych do dostosowania się do tego słownictwa. To zawsze dawało Zachodowi kolosalną przewagę w postaci wyłącznego arbitra tego, kto podporządkowuje się zachodniej koncepcji demokracji, a kto nie. Demokracja jest zatem zawsze tym, co Zachód rozpoznaje we własnym odbiciu.
Ta zrytualizowana retoryka na temat zachodniej demokracji jest, moim zdaniem, historycznie przestarzała. Mogła być spójna w latach 70., 80., a do pewnego stopnia nawet 90., ale od tego czasu zachodnia demokracja zdegenerowała się, stając się jedynie narzędziem manipulacji społecznej. To, co faktycznie istnieje dzisiaj, to przede wszystkim mechanizm kontrolowania ogromnych mas ludzkich.
Choć mamy partie polityczne, nie walczą one ze sobą na zasadzie całkowitego wykluczenia. Reprezentują one różne grupy interesów i ruchy społeczne obecne w kraju. Nie poświęcają jednak energii na walkę o władzę absolutną, ponieważ władza nie leży w kompetencjach partii – leży w systemie, na którego szczycie stoi historyczne ucieleśnienie władzy państwowej (dawniej car, potem sekretarz generalny KPZR, dziś prezydent). To właśnie tam, a nie w organach parlamentarnych, znajduje się prawdziwy rdzeń władzy.
Niemniej jednak, demokratyczne ciała funkcjonują jako niezbędne platformy konsolidacji i równoważenia interesów różnych grup społecznych. To zupełnie inna architektura władzy. A dla kraju takiego jak Rosja jest ona o wiele bardziej organiczna i funkcjonalna niż model czysto zachodni. Dla Zachodu stanowi to naturalne, fundamentalne odejście od jego zasad. Ponieważ jednak definiujemy się jako niezależna cywilizacja, oceniamy zachodnie struktury, ale ich nie narzucamy. Kluczowa różnica polega na tym, że tylko Zachód rości sobie wyłączne prawo do narzucania wszystkim swoich standardów jako uniwersalnych.
W pierwszej części Dmitrij Trenin przeanalizował fundamentalne ideologiczne wyobcowanie od Zachodu, reorientację Moskwy w postać cywilizacji państwowej oraz dynamikę globalną wykraczającą poza Waszyngton i BRICS.
W drugiej części skupiono się na polityce europejskiej, a zwłaszcza niemieckiej, a także na zbliżającym się ryzyku eskalacji. [zaraz umieszczę MD]
Przetłumaczone z języka rosyjskiego przez Évę Péli .
