Jak przeszłość szepcze teraźniejszości w Iranie
Alfred Mc Coy laprogressive/foreign-policy/past-whispers
Historycy określają dziś zjawisko polegające na tym, że umierające imperium podejmuje desperacką interwencję militarną, aby odzyskać gasnącą imperialną chwałę, mianem „mikro-militaryzmu”.
Alfred McCoy
W pierwszym rozdziale swojej powieści z 1874 roku The Gilded Age Mark Twain sformułował trafną obserwację dotyczącą związku między przeszłością a teraźniejszością:
„Historia nigdy się nie powtarza, lecz… teraźniejszość często wydaje się być zbudowana z rozbitych fragmentów dawnych legend.”
Wśród tych „dawnych legend”, które mogą najlepiej pomóc zrozumieć prawdopodobny wynik obecnej interwencji Stanów Zjednoczonych w Iranie, znajduje się kryzys sueski z 1956 roku, który opisuję w mojej nowej książce Cold War on Five Continents.
Po tym jak egipski przywódca Gamal Abdel Naser znacjonalizował Kanał Sueski w lipcu 1956 roku, wspólna brytyjsko-francuska armada sześciu lotniskowców zniszczyła egipskie lotnictwo, podczas gdy izraelskie oddziały rozbiły egipskie czołgi na pustyniach półwyspu Synaj. W ciągu mniej niż tygodnia wojny Naser utracił swoje strategiczne siły, a Egipt wydawał się bezradny wobec przytłaczającej potęgi tej potężnej imperialnej machiny.
Jednak zanim siły angielsko-francuskie wylądowały na północnym krańcu Kanału Sueskiego, Naser wykonał mistrzowski ruch geopolityczny, zatapiając dziesiątki zardzewiałych statków wypełnionych kamieniami u północnego wejścia do kanału. W ten sposób odciął Europę od jej życiowej linii zaopatrzenia prowadzącej do pól naftowych w Zatoce Perskiej.
Kiedy brytyjskie wojska wycofywały się z Suezu w poczuciu porażki, Wielka Brytania została objęta sankcjami ONZ, jej waluta znalazła się na skraju załamania, aura imperialnej potęgi wyparowała, a globalne imperium zmierzało ku zagładzie.
Historycy określają dziś zjawisko polegające na tym, że umierające imperium podejmuje desperacką interwencję militarną, aby odzyskać swoją gasnącą imperialną chwałę, mianem „mikro-militaryzmu”.
A w kontekście słabnącego wpływu imperialnego Waszyngtonu na rozległym obszarze Eurazji, niedawny amerykański atak militarny na Iran zaczyna wyglądać jak amerykańska wersja właśnie takiego mikro-militaryzmu.
Nawet jeśli historia nigdy naprawdę się nie powtarza, w tej chwili wydaje się całkowicie uzasadnione zastanowić się, czy obecna interwencja Stanów Zjednoczonych w Iranie nie okaże się amerykańską wersją kryzysu sueskiego.
A jeśli próba zmiany reżimu w Teheranie zainicjowana przez Waszyngton miałaby w jakiś sposób „się powieść”, nie należy nawet przez chwilę zakładać, że jej rezultatem będzie stabilny nowy rząd zdolny dobrze służyć swojemu społeczeństwu.
70 lat zmiany reżimów
Wróćmy do zapisu historycznego, aby odkryć prawdopodobne konsekwencje zmiany reżimu w Iranie.
W ciągu ostatnich 70 lat Waszyngton wielokrotnie próbował doprowadzić do zmiany rządów na pięciu kontynentach — początkowo poprzez tajne operacje CIA w ciągu 44 lat zimnej wojny, a w dekadach po jej zakończeniu poprzez konwencjonalne operacje militarne.
Chociaż metody się zmieniały, rezultaty — pogrążanie dotkniętych społeczeństw w dekadach gwałtownych konfliktów społecznych i nieustannej niestabilności politycznej — były niestety podobne. Wzorzec ten można dostrzec w kilku najbardziej znanych operacjach CIA w czasie zimnej wojny.
W 1953 roku nowy parlament Iranu zdecydował się znacjonalizować brytyjską koncesję naftową, aby finansować usługi społeczne dla rozwijającej się demokracji. W odpowiedzi wspólny zamach stanu CIA i MI6 obalił reformistycznego premiera i przywrócił władzę synowi wcześniej obalonego szacha.
Niestety dla narodu irańskiego okazał się on niezwykle nieudolnym przywódcą, który przekształcił bogactwo naftowe kraju w powszechne ubóstwo — co doprowadziło do islamskiej rewolucji w Iranie w 1979 roku.
Do 1954 roku Gwatemala realizowała historyczny program reformy rolnej, który dawał jej w większości majańskiej ludności rdzennej warunki do pełnego obywatelstwa. Jednak sponsorowana przez CIA inwazja doprowadziła do ustanowienia brutalnej dyktatury wojskowej, pogrążając kraj w 30-letniej wojnie domowej, która pochłonęła 200 000 ofiar w populacji liczącej zaledwie pięć milionów ludzi.
Podobnie w 1960 roku Kongo, po stuleciu brutalnych rządów kolonialnych Belgii, wybrało charyzmatycznego przywódcę Patrice’a Lumumbę. CIA szybko jednak doprowadziła do jego obalenia i zastąpiła go wojskowym dyktatorem Josephem Mobutu, którego 30 lat kleptokracji doprowadziło do przemocy, która przyczyniła się do śmierci ponad pięciu milionów ludzi podczas drugiej wojny w Kongu (1998–2003) i do dziś zbiera swoje żniwo.
W nowszych dekadach: interwencje militarne
W bardziej współczesnych dekadach podobnie ponure rezultaty przyniosły próby zmiany reżimu podejmowane przez Waszyngton przy użyciu konwencjonalnych operacji militarnych.
Po atakach terrorystycznych z września 2001 roku siły amerykańskie obaliły rządy talibów w Afganistanie. W ciągu następnych 20 lat Waszyngton wydał 2,3 biliona dolarów — i nie, to „bilion” nie jest pomyłką! — na nieudaną próbę budowy państwa, która została zmieciona z powierzchni ziemi, gdy odradzający się talibowie zdobyli stolicę, Kabul, w sierpniu 2021 roku, pogrążając kraj w mieszance surowego patriarchatu i masowej nędzy.
W 2003 roku Waszyngton dokonał inwazji na Irak w poszukiwaniu nieistniejącej broni nuklearnej i ugrzązł w bagnie 15-letniej wojny, która doprowadziła do śmierci około miliona ludzi i pozostawiła po sobie autorytarny rząd, który stał się w istocie klientem Iranu.
W 2011 roku Stany Zjednoczone poprowadziły natowską kampanię powietrzną, która obaliła radykalny reżim pułkownika Muammara Kaddafiego w Libii. Doprowadziło to do siedmiu lat wojny domowej i ostatecznie pozostawiło kraj podzielony między dwa antagonistyczne, upadłe państwa.
Kiedy próby zmiany reżimu podejmowane przez Waszyngton kończą się niepowodzeniem — jak miało to miejsce na Kubie w 1961 roku czy w Wenezueli w ubiegłym roku — często prowadzi to do jeszcze większego umocnienia autorytarnych rządów, których kontrola nad policją polityczną zostaje wzmocniona, a ich uścisk nad gospodarką kraju staje się jeszcze silniejszy.
Dlaczego — można by zapytać — takie interwencje Stanów Zjednoczonych niemal zawsze prowadzą do tak ponurych rezultatów?
W społeczeństwach, które próbują osiągnąć kruchą stabilność społeczną w warunkach gwałtownych przemian politycznych, zewnętrzna interwencja — czy to tajna, czy jawna — wydaje się niezmiennie przypominać uderzenie w stary zegarek kieszonkowy młotkiem, a następnie próbę ponownego wciśnięcia wszystkich jego kół zębatych i sprężyn na właściwe miejsce.
Geopolityczne konsekwencje wojny z Iranem
Analizując geopolityczne konsekwencje najnowszej interwencji Waszyngtonu w Iranie, można wyobrazić sobie, w jaki sposób wojna wybrana przez prezydenta Donalda Trumpa może stać się własną wersją kryzysu sueskiego dla Waszyngtonu.
Tak jak Egipt w 1956 roku wyrwał dyplomatyczne zwycięstwo z paszczy militarnej porażki poprzez zamknięcie Kanału Sueskiego, tak Iran zamknął teraz inny kluczowy punkt strategiczny Bliskiego Wschodu, wysyłając swoje drony Shahed przeciwko pięciu statkom towarowym w Cieśninie Ormuz (przez którą przepływa około 20% światowej ropy i gazu ziemnego) oraz przeciw rafineriom na południowym wybrzeżu Zatoki Perskiej.
Uderzenia dronów Iranu zablokowały ponad 90% wypłynięć tankowców z Zatoki Perskiej i zamknęły ogromne katarskie rafinerie produkujące 20% światowych dostaw skroplonego gazu ziemnego. Spowodowało to wzrost cen gazu ziemnego o 50% w wielu częściach świata i aż o 91% w Azji, przy czym cena benzyny w Stanach Zjednoczonych zmierza w kierunku 4 dolarów za galon, a cena ropy może w najbliższym czasie osiągnąć 150 dolarów za baryłkę.
Ponadto, poprzez przetwarzanie gazu ziemnego w nawozy, Zatoka Perska jest źródłem niemal połowy światowych składników odżywczych dla rolnictwa. Ceny nawozu mocznikowego wzrosły o 37% na rynkach takich jak Egipt, co zagraża zarówno wiosennym zasiewom na półkuli północnej, jak i bezpieczeństwu żywnościowemu w globalnym Południu.
Znaczenie Zatoki Perskiej dla gospodarki światowej
Niezwykła koncentracja produkcji ropy naftowej, międzynarodowej żeglugi oraz inwestycji kapitałowych w Zatoce Perskiej sprawia, że Cieśnina Ormuz jest nie tylko wąskim gardłem dla przepływu ropy i gazu, ale również dla przepływu kapitału w całej globalnej gospodarce.
Dla zrozumienia skali:
Zatoka Perska posiada około 50% światowych potwierdzonych rezerw ropy, szacowanych na 860 miliardów baryłek, czyli około 86 bilionów dolarów przy obecnych cenach.
Aby zobrazować koncentrację kapitału w infrastrukturze regionu:
Narodowe kompanie naftowe państw Rady Współpracy Zatoki zainwestowały 125 miliardów dolarów w 2025 roku w swoje instalacje produkcyjne. Światowa flota tankowców liczy około 7500 statków. Pojedynczy duży tankowiec typu „Suezmax” kosztuje około 100 milionów dolarów. Na morzach znajduje się około 900 takich jednostek, o łącznej wartości około 90 miliardów dolarów
Ponadto Dubaj posiada najbardziej ruchliwe międzynarodowe lotnisko świata, będące centrum globalnej sieci około 450 000 lotów rocznie — które obecnie zostało sparaliżowane przez ataki irańskich dronów.
Skala działań militarnych
Pomimo medialnej narracji Białego Domu o niszczycielskiej sile ostatnich nalotów, 3000 wspólnych amerykańsko-izraelskich nalotów na Iran w pierwszym tygodniu wojny blednie w porównaniu z 1 400 000 misji bombowych nad Europą podczas II wojny światowej.
Kontrast między tymi liczbami sprawia, że obecne naloty na Iran przypominają z militarnego punktu widzenia strzelanie do słonia z wiatrówki.
Co więcej:
Stany Zjednoczone posiadają ograniczone zapasy około 4000 rakiet przechwytujących, które kosztują nawet 12 milionów dolarów za sztukę. Ich produkcja nie może być szybko zwiększona. Tymczasem Iran dysponuje niemal nieograniczoną liczbą: około 80 000 dronów Shahed, z możliwością produkcji 10 000 miesięcznie, przy koszcie około 20 000 dolarów za sztukę.
W praktyce oznacza to, że czas nie działa na korzyść Waszyngtonu, jeśli wojna przeciągnie się na więcej niż kilka tygodni.
Czyje wojska na lądzie?
Podczas gdy presja ekonomiczna i militarna rośnie, by wojna była jak najkrótsza, Waszyngton stara się uniknąć wysłania wojsk lądowych, próbując zmobilizować mniejszości etniczne Iranu, które stanowią około 40% ludności kraju.
Jak Pentagon dobrze sobie zdaje sprawę, amerykańskie wojska lądowe napotkałyby ogromny opór ze strony:
– milionowej milicji Basij,
– około 150 000 członków Gwardii Rewolucyjnej (dobrze przygotowanych do asymetrycznej wojny partyzanckiej),
– oraz 350 000 żołnierzy regularnej armii irańskiej.
Ponieważ inne grupy etniczne — jak Azerowie na północy — nie są skłonne do walki, a inne, jak plemiona Beludżów na południowym wschodzie, są zbyt daleko od stolicy, Waszyngton próbuje zagrać „kartą kurdyjską”, tak jak czynił to przez ostatnie 50 lat.
Kurdowie, liczący około 10 milionów ludzi, zamieszkują górskie obszary na granicach Syrii, Turcji, Iraku i Iranu. Są oni największą grupą etniczną na Bliskim Wschodzie, która nie posiada własnego państwa. Z tego powodu od dawna zmuszeni są uczestniczyć w imperialnej „Wielkiej Grze”, stając się czułym wskaźnikiem zmian w globalnej równowadze sił.
Chociaż prezydent Trump w pierwszym tygodniu najnowszej wojny dzwonił do przywódców autonomicznego regionu Kurdystanu w Iraku, oferując im „rozległe wsparcie lotnicze USA” w przypadku ataku na Iran — a Stany Zjednoczone posiadają nawet bazę lotniczą w stolicy Kurdystanu, Erbilu — Kurdowie okazują się jak dotąd wyjątkowo ostrożni.
Waszyngton ma bowiem długą historię wykorzystywania i porzucania kurdyjskich bojowników, sięgającą czasów sekretarza stanu Henry’ego Kissingera, który uczynił zdradę Kurdów swoistą sztuką dyplomatyczną.
Po tym jak w 1975 roku polecił CIA wstrzymać pomoc dla kurdyjskiego ruchu oporu przeciwko Saddamowi Husajnowi, Kissinger powiedział jednemu ze swoich współpracowników:
„Obiecaj im wszystko, daj im tyle, ile dostaną, a jeśli nie potrafią znieść żartu, to trudno.”
Gdy irackie wojska wkroczyły do Kurdystanu, zabijając setki bezbronnych Kurdów, ich legendarny przywódca Mustafa Barzani, dziadek obecnego przywódcy irackiego Kurdystanu, błagał Kissingera:
„Wasza Ekscelencjo, Stany Zjednoczone mają moralną i polityczną odpowiedzialność wobec naszego narodu.”
Kissinger nie odpowiedział nawet na ten desperacki apel, a przed Kongresem stwierdził jedynie:
„Tajnych operacji nie należy mylić z działalnością misyjną.”
W styczniu ubiegłego roku Biały Dom Trumpa podjął niezwykle niefortunną decyzję, zdradzając Kurdów po raz kolejny — zmuszając syryjskich Kurdów do oddania 80% terytorium, które kontrolowali w wyniku dziesięcioletniego sojuszu z Waszyngtonem.
W południowo-wschodniej Turcji radykalna kurdyjska Partia PKK zawarła porozumienie z premierem Recepem Tayyipem Erdoğanem i faktycznie się rozbraja, podczas gdy iracki Kurdystan pozostaje poza wojną, respektując porozumienie dyplomatyczne z Teheranem z 2023 roku dotyczące pokojowej granicy iracko-irańskiej.
Prezydent Trump miał nawet zadzwonić do jednego z przywódców irańskich Kurdów, którzy stanowią około 10% ludności Iranu, zachęcając do zbrojnego powstania. Jednak większość z nich wydaje się bardziej zainteresowana autonomią regionalną niż zmianą reżimu.
Wobec milczenia zarówno Kurdów, jak i społeczeństwa irańskiego w odpowiedzi na wezwania do powstania, Waszyngton może zakończyć tę wojnę jedynie z jeszcze silniej umocnionym reżimem islamskim w Iranie — pokazując światu, że Ameryka jest nie tylko siłą destabilizującą, lecz także mocarstwem w fazie schyłku, bez którego inne państwa mogą się obejść.
W ciągu ostatnich ponad stu lat naród irański sześciokrotnie mobilizował się w próbach ustanowienia prawdziwej demokracji. Wydaje się jednak, że ewentualna siódma próba nastąpi dopiero długo po tym, gdy obecna amerykańska armada opuści Morze Arabskie.
Od szczegółów do geopolityki
Jeśli spojrzymy szerzej, poza szczegółową analizę irańskiej polityki etnicznej, malejące wpływy Waszyngtonu w Kurdystanie odzwierciedlają spadek amerykańskiego wpływu w całej Eurazji, która od pięciu stuleci pozostaje centrum geopolitycznej potęgi świata.
Przez niemal 80 lat Stany Zjednoczone utrzymywały globalną hegemonię, kontrolując oba krańce Eurazji: poprzez NATO w Europie Zachodniej, oraz poprzez cztery dwustronne pakty obronne wzdłuż wybrzeży Pacyfiku — od Japonii po Australię.
Jednak obecnie, gdy Waszyngton coraz bardziej koncentruje swoją politykę zagraniczną na półkuli zachodniej, jego wpływy szybko słabną na ogromnym łuku Eurazji rozciągającym się od Polski, przez Bliski Wschód, aż po Koreę.
Ten obszar geopolitycy tacy jak Halford Mackinder i Nicholas Spykman określali jako „rimland” — strefę konfliktu.
Jak ujął to Spykman:
„Kto kontroluje Rimland, rządzi Eurazją; kto rządzi Eurazją, kontroluje losy świata.”
Od czasu pojawienia się polityki zagranicznej America First Donalda Trumpa w 2016 roku wiele państw wzdłuż tego eurazjatyckiego pasa zaczęło stopniowo dystansować się od wpływów Stanów Zjednoczonych.
Dotyczy to między innymi:
Europy (która zaczęła się ponownie zbroić),
Rosji (kwestionującej rolę Zachodu w wojnie na Ukrainie),
Turcji (pozostającej neutralną w obecnym konflikcie),
Pakistanu (zacieśniającego sojusz z Chinami),
Indii (oddalających się od amerykańskiego sojuszu Quad),
Japonii (która buduje bardziej autonomiczną politykę obronną).
———————————————
To oddalanie się od wpływów USA widać również w braku międzynarodowego poparcia dla interwencji w Iranie, co stanowi wyraźny kontrast z szerokimi koalicjami, które wsparły Stany Zjednoczone podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1991 roku czy podczas okupacji Afganistanu w 2002 roku.
Jeśli mikro-militaryzm Trumpa w Iranie ujawni granice amerykańskiej potęgi, osłabienie wpływów Waszyngtonu w Eurazji może przyspieszyć powstanie nowego ładu światowego, który wykracza poza dotychczasową hegemonię Stanów Zjednoczonych.
Tak jak premier Anthony Eden jest dziś w Wielkiej Brytanii pamiętany jako nieudolny przywódca, który doprowadził do upadku imperium w czasie kryzysu sueskiego, tak przyszli historycy mogą uznać Donalda Trumpa za prezydenta, który osłabił międzynarodową pozycję Stanów Zjednoczonych, między innymi poprzez swoją mikro-militarną przygodę na Bliskim Wschodzie.
Wraz z powstawaniem i upadkiem imperiów geopolityka pozostaje stałym czynnikiem kształtującym ich los — lekcją, którą autor stara się przekazać w swojej książce Cold War on Five Continents.
W trudnych czasach, gdy wydarzenia wydają się chaotyczne i trudne do zrozumienia, „rozbite fragmenty dawnych legend”, o których pisał Mark Twain, mogą przypominać nam o analogiach historycznych — takich jak upadek potęgi Wielkiej Brytanii czy Związku Radzieckiego — które pomagają zrozumieć, jak przeszłość często szepcze do teraźniejszości, tak jak dzieje się to dziś w Cieśninie Ormuz.
