Czy myślenie ma przyszłość?
W czasach mojej młodości, czyli w latach 60-tych minionego stu- i tysiąclecia (ale to brzmi!), modne było powiedzonko „myślenie ma przyszłość”. Zawsze, gdy przypominam sobie ówczesne wyobrażenia tego, jak wyglądać będzie nasz świat w roku 2000, to śmiech mnie ogarnia! Ale gdy przypomniałem sobie to powiedzonko o myśleniu i rozejrzałem się wokół siebie, to przeszła mi ochota do śmiechu.
To może wydać się dziwne, ale każdy pobyt w szpitalu jest dla mnie inspirujący. Niestety ostatnio byłem zmuszony spędzić tam sporo czasu. Człek najczęściej leży w wyrku i poza myśleniem nie ma nic lepszego do roboty. Można też obserwować otoczenie. W pokoju był telewizor. Ja sam właściwie telewizji nie oglądam, więc była to okazja do zapoznania się z programem. Ale przede wszystkim była to okazja do obserwacji i oceny tego, co najczęściej jest oglądane. I to był to szok! Nie spodziewałem się żadnych wyżyn intelektualnych, ale to, co zobaczyłem, określić można jedynie jednym słowem: prymitywizm!
Ale prawdziwe przerażenie przyszło po próbach wyjaśnienia ludziom co właściwie oglądają. Równie dobrze mogłem mówić do telewizora! Te wszystkie doświadczenia zainspirowały mnie do napisania poniższego tekstu. Przyznaję, nie wszystko to moje obserwacje i przemyślenia. Bo taki mądry to ja już nie jestem! To zlepek wielu przeczytanych i „przetrawionych” tekstów, cytatów filozofów (z twórczością niektórych nie zawsze się zgadzam) oraz własnych obserwacji i przemyśleń, które częściowo wziąłem z moich napisanych już wcześniej tekstów.
Nieraz pisałem już o przerażającej głupocie obecnych elit politycznych. Nawet Tucker Carlson pytał Putina, czy mu to nie przeszkadza w rozmowach z nimi. Ale nie lepiej jest z ogółem społeczeństw. Czy jest to proces sterowany? Niektórzy mówią, że tak i jest to efekt postmodernizmu. Osobiście sądzę, że jest to proces spontaniczny, który powstał samoistnie, ale jest korzystny dla prawdziwych kręgów rządzących, więc nikt mu nie przeciwdziała. Poza tym jest wygodny dla społeczeństwa i dlatego jest powszechnie i nieświadomie akceptowany. Ale jest to także proces cywilizacyjny.
W historii każdej cywilizacji istnieje konkretny moment, w którym krytyczne myślenie przestaje być cenione i zamiast tego traktowane jest jako patologia społeczna. Nie jest to głośny upadek. Jest to proces cichy, stopniowy i akceptowany jako postęp. Współczesne społeczeństwo przechodzi właśnie przez ten moment, ale z jedną szczególną brutalną cechą. Po raz pierwszy w historii ludzkości głupota nie jest wynikiem braku dostępu do wiedzy, ale bezpośrednim skutkiem jej nadmiaru. Żyjemy w epoce, w której miliardy ludzi noszą w kieszeniach całe biblioteki, a mimo to wybierają intelektualną przeciętność jako sposób na życie. To nie jest przypadek, to architektura. Schopenhauer ostrzegał, że zadaniem człowieka myślącego jest nie tyle dostrzeganie tego, czego nikt nie widział, ile myślenie o tym co widzą wszyscy w sposób, w jaki jeszcze nikt o tym nie pomyślał. Obecnym problemem jest to, że nikt już o niczym nie myśli. Konsumuje się, powtarza i rozpływa się w jednolitej masie gotowych opinii.
Śmierć krytycznego myślenia nie była morderstwem. Było to zbiorowe samobójstwo, zamaskowane jako demokratyzacja wiedzy. Krytyczne myślenie nie zniknęło z powodu starzenia się. Zostało systematycznie wyeliminowane, ponieważ stanowi największe zagrożenie dla każdej struktury opartej na przewidywalności zachowań. Kwestionowanie, analizowanie i wstrzymywanie się z natychmiastową oceną to umiejętności, które sprawiają, że dana osoba nie nadaje się do systemów funkcjonujących w oparciu o powtarzalność i konformizm. Prawdziwa inteligencja powoduje tarcia, opóźnienia i opór w mechanizmach społecznych, które zostały zaprojektowane z myślą o ciągłym płynnym działaniu i automatycznych reakcjach.
Spójrzcie na współczesny System nauczania. Dominujący model nie uczy myślenia, ale udzielania odpowiedzi. Istnieje ogromna różnica między tymi dwoma procesami umysłowymi. Myślenie wymaga wątpliwości, wewnętrznej analizy i samodzielnego przemyślenia. Odpowiadanie wymaga jedynie rozpoznawania wzorców i odtwarzania wcześniej ustalonych treści. Masowy system edukacyjny produkuje kompetentnych dawców odpowiedzi, a nie samodzielnych myślicieli. Nie jest to błąd, lecz zamierzony efekt.
Przekształcenie myślenia w zagrożenie ma miejsce na wielu poziomach społecznych. W środowisku biznesowym osoby kwestionujące ustalone procesy są postrzegane jako problematyczne, a nie innowacyjne. W sferze politycznej osoba analizująca sprzeczności w oficjalnych narracjach jest klasyfikowana jako intrygant, a nie analityk. W sferze społecznej osoba, która odmawia natychmiastowego przyłączenia się do zbiorowych spraw, jest postrzegana jako nieczuła, a nie jako rozważna. Społeczna kara za krytykę jest skuteczniejsza niż jakakolwiek formalna cenzura. Nietzsche uznał, że przekonania są więzieniami. Dzisiejsze społeczeństwo zbudowało największy kompleks więzienny w historii ludzkości. Jednak kraty są niewidoczne, ponieważ składają się z niepodważalnych zbiorowych pewników. Kto próbuje uciec, nie jest ścigany siłą, ale wykluczeniem. Ostracyzm społeczny stał się ostatecznym narzędziem neutralizowania krytycznego myślenia.
Podstawowym pytaniem nie jest to, czy ludzie stracili zdolność krytycznego myślenia, ale czy dobrowolnie z niej zrezygnowali w zamian za akceptację i poczucie przynależności. Odpowiedź jest niepokojąca. Zdecydowana większość przedłożyła komfort zbiorowej pewności nad strach przed indywidualną analizą. A to zmienia wszystko w naszym rozumieniu współczesnego upadku intelektualnego. Głupota dominuje nie dlatego, że jest zaraźliwa, ale dlatego, że jest operacyjnie lepsza w złożonych systemach. Społeczeństwo, które nie kwestionuje, nie powoduje tarć. Nie domaga się uzasadnień. Nie wymaga przejrzystości. Nie identyfikuje sprzeczności. Z administracyjnego punktu widzenia brak krytycznego myślenia jest idealnym „smarem” dla funkcjonowania każdej struktury władzy.
Istnieje zasadnicza różnica pojęciowa między ignorancją a głupotą. Ignorancja to brak wiedzy, który można naprawić poprzez edukację. Głupota to aktywna odmowa przetwarzania dostępnych informacji, która nie tylko opiera się korekcie, ale wręcz ją wzmacnia. Dietrich Bonhöfer zidentyfikował to, stwierdzając, że głupota jest bardziej niebezpiecznym wrogiem dobra niż zło. [Oczywiście to głupota, taki pogląd… md] Zauważył, że racjonalne argumenty są bezużyteczne w walce z głupotą, ponieważ głupi nie są otwarci na rozum, ale chronieni przed nim. Funkcjonalność głupoty przejawia się w określonych wzorcach zachowań. Ludzie bez krytycznego myślenia nie doświadczają dysonansu poznawczego, ponieważ nie dostrzegają sprzeczności. Mogą bronić wzajemnie wykluczających się stanowisk, nie dostrzegając żadnej niespójności.
Paradoksalnie ta elastyczność umysłowa sprawia, że są bardziej przystosowani do szybkich zmian narracji. Podążają za nurtem bez oporu i zmieniają zdanie nie poprzez refleksję, ale poprzez aktualizację zbiorowej, narzuconej struktury myślenia. Współczesny system nie potrzebuje błyskotliwych umysłów. Potrzebuje wydajnych procesorów do fragmentarycznych zadań. Ekstremalny podział pracy w sferze intelektualnej stworzył środowisko, w którym nikt nie musi rozumieć całości, a jedynie precyzyjnie wykonywać swoją część. Myślenie o całym systemie jest zbędne, a nawet szkodliwe. Funkcjonalna głupota to taka, która doskonale wykonuje zadanie, nie rozumiejąc jego celu. Jeszcze bardziej niepokojące jest to, że współczesna głupota jest często dobrze poinformowana. Ludzie gromadzą dane, cytują badania, powtarzają statystyki, ale nie potrafią przeprowadzić integracyjnej analizy. Można być jednocześnie dobrze poinformowanym i intelektualnie leniwym. Współczesna głupota nie jest pusta. Jest nasycona nieprzetworzoną treścią.
Nasuwa się pytanie: jeśli głupota jest tak funkcjonalna i korzystna dla utrzymania złożonych systemów, to czy istnieje rzeczywista motywacja, aby z nią walczyć? A może mamy do czynienia z konfiguracją społeczną, w której przeciętność intelektualna jest w rzeczywistości pożądanym stanem równowagi? Prawdziwe myślenie jest żmudne. Wymaga gromadzenia danych, analizy kontekstu, identyfikacji założeń, oceny dowodów, konfrontacji sprzeczności i wstępnej syntezy, która zawsze podlega weryfikacji. Jest to powolny, niewygodny proces, który często kończy się niepewnością. Gotowe opinie oferują coś przeciwnego: natychmiastowe wnioski, bezpośrednią pewność i całkowite uwolnienie od wysiłku poznawczego.
Zastąpienie myślenia gotowymi opiniami nie było wynikiem izolowanego lenistwa intelektualnego. Było ono wynikiem strukturalnej transformacji sposobu dystrybucji i konsumpcji informacji. Platformy cyfrowe nie sprzedają informacji, sprzedają pozycjonowanie. Każdy złożony temat jest sprowadzany do dwóch lub trzech jasno określonych, antagonistycznych stanowisk. Użytkownik nie musi zastanawiać się nad tematem, a jedynie wybrać swoją drużynę. Ten plemienny model opinii eliminuje najważniejszy obszar krytycznego myślenia, jakim jest niejednoznaczność. Złożone kwestie mają wiele warstw i niuansów. Sprowadzanie ich do uproszczonych systemów binarnych niweczy możliwość prawdziwego zrozumienia.
Jednak prawdziwe zrozumienie nie jest celem. Celem jest szybka identyfikacja grupy. Opinie działają jak mundury. Służą one do identyfikacji, kto należy do jakiej grupy, a nie do odzwierciedlenia prawdziwego zrozumienia rzeczywistości. Schopenhauer zauważył, że im bardziej ograniczona jest wiedza człowieka, tym silniejsze są jego przekonania. Współczesne społeczeństwo potwierdza to na skalę przemysłową. Ludzie posiadający powierzchowną wiedzę na każdy temat wykazują się pewnością, która jest odwrotnie proporcjonalna do ich rzeczywistego stanu wiedzy. Dynamika ta tworzy środowisko, w którym głośne wypowiedzi zastępują dobre argumenty, a powtarzanie zastępuje dowody.
Najbardziej znamiennym zjawiskiem jest szybkość, z jaką kształtują się opinie. W ciągu kilku sekund po wydarzeniu miliony ludzi zajmują już zdecydowane stanowisko. Brak czasu na odpowiednią analizę pokazuje, że opinie nie są kształtowane, lecz rozpoznawane. Osoba identyfikuje kategorię plemienną, do której pasuje dane wydarzenie, i automatycznie przyjmuje kompletny pakiet stanowisk związanych z tą grupą. Wynikająca z tego architektura umysłu jest brutalnie uboga. Jednostki tracą zdolność do niezależnego myślenia, ponieważ każda opinia jest nieodłącznie związana z całym pakietem. Zajęcie stanowiska A w konkretnej sprawie automatycznie wymusza zajęcie stanowiska B, C i D w zupełnie innych sprawach. Myślenie przestaje być indywidualne i staje się jedynie operacją wyboru spośród gotowych katalogów światopoglądów.
Pozostaje pytanie: czy możliwe jest odzyskanie zdolności prawdziwego myślenia w strukturze społecznej, która nagradza natychmiastową zgodę i karze opóźnioną refleksję? A może zdolność ta stała się ewolucyjnie niekorzystna we współczesnym środowisku informacyjnym? Założenie oświecenia było proste: wiedza wyzwala. Im więcej informacji byłoby dostępnych, tym bardziej oświecona byłaby ludność. Współczesna rzeczywistość całkowicie obaliła tę tezę. Nigdy wcześniej nie było tak łatwego dostępu do tak dużej ilości informacji, a jednocześnie nigdy wcześniej krytyczne myślenie nie było tak rzadkie. Problemem nie był brak informacji. Problemem był i nadal jest brak umiejętności odpowiedniego ich przetwarzania. Nadmiar informacji powoduje specyficzne zjawisko. Paraliż analityczny, po którym następuje mentalna kapitulacja. W obliczu niemożliwej do ogarnięcia ilości sprzecznych danych na każdy temat umysł nie jest w stanie przetworzyć, ocenić i zsyntetyzować informacji. Naturalną reakcją nie jest intensyfikacja wysiłków analitycznych, ale całkowite zaniechanie ich. Osoba wybiera źródło, które rezonuje emocjonalnie, i przekazuje mu całą funkcję krytyczną. Outsourcing myślenia pod pozorem badań.
Rozdrobnienie informacji jest jeszcze bardziej destrukcyjne niż jej ilość. Informacje docierają do nas w niepowiązanych fragmentach, bez kontekstu, bez logicznego porządku, bez hierarchii znaczenia. Każdy fragment z równą intensywnością walczy o uwagę. Ludzki mózg nie został stworzony do przetwarzania tego rodzaju strumienia informacji. W rezultacie informacje przestają być surowcem dla wiedzy, a stają się jedynie ciągłym szumem w tle.
Istnieje zasadnicza różnica między dostępem do informacji a umiejętnością przekształcenia ich w wiedzę. Wiedza wymaga integracji, a nie gromadzenia. Wymaga konfrontacji nowych danych z istniejącymi strukturami koncepcyjnymi, identyfikacji i rozwiązywania sprzeczności oraz rozpoznawania wzorców poprzez izolowane przypadki. Proces ten nie przebiega automatycznie. Bez aktywnego krytycznego myślenia informacje pozostają w stanie surowym.
Najniebezpieczniejszym współczesnym złudzeniem jest mylenie znajomości tematu z jego zrozumieniem. Ludzie, którzy wielokrotnie mają kontakt z określonymi tematami, rozwijają poczucie wiedzy, nie analizując ich nigdy dogłębnie. Widzieli ten temat dziesiątki razy, brali udział w powierzchownych dyskusjach, dzielili się powiązanymi treściami. To tworzy fałszywe poczucie wiedzy eksperckiej. Mylą ekspozycję z nauką. Najbardziej niepokojące jest to, że nadmiar informacji nie tylko nie kształtuje, ale aktywnie deformuje. Ciągła ekspozycja na fragmentaryczne treści trenuje umysł do coraz bardziej powierzchownego przetwarzania informacji. Zdolność do długotrwałej koncentracji zanika, a tolerancja dla złożonych argumentacji znika. Pozostaje umysł, który jest wyszkolony do konsumowania nieskończonej liczby fragmentarycznych treści, ale całkowicie niezdolny do przetwarzania skomplikowanego tekstu.
Prawdziwym pytaniem nie jest to, jak radzić sobie z nadmiarem informacji, ale czy nadal istnieje zbiorowa zdolność umysłowa do odróżniania istotnych informacji od szumu, wiarygodnych danych od manipulacji, dogłębnej analizy od powierzchownych opinii. A jeśli ta zdolność została utracona, co to oznacza dla możliwości powstania prawdziwie świadomego społeczeństwa? Najpotężniejszą siłą kształtującą ludzkie zachowania nie jest poszukiwanie prawdy, ale potrzeba przynależności. Ludzie są zwierzętami społecznymi, a ostracyzm stanowi dla nich głębokie zagrożenie egzystencjalne. Dynamika ta wywiera stałą presję na konformizm, a krytyczne myślenie jest naturalnym wrogiem konformizmu, ponieważ powoduje odmienność. Krytyczne myślenie o każdej złożonej kwestii nieuchronnie prowadzi do wniosków odbiegających od ustalonych stanowisk grupowych. Stawia to jednostkę przed brutalnym wyborem: albo podtrzymać wynik swojej analizy i ryzykować wykluczenie społeczne, albo zrezygnować z własnych wniosków i przyjąć stanowisko grupy. Zdecydowana większość wybiera przynależność zamiast intelektualnej uczciwości i robi to nieświadomie, racjonalizując później konformizm jako wynik własnej analizy. Nagroda za powtarzanie jest natychmiastowa i namacalna. Kto powiela dominujące opinie grupy, otrzymuje natychmiastowe potwierdzenie, uznanie społeczne, szacunek, przyjęcie do kręgów wpływowych. Nagrodą za krytyczne myślenie jest często coś przeciwnego: kwestionowanie, nieufność, stygmatyzacja i wykluczenie. Z emocjonalnego punktu widzenia wyboru kosztów i korzyści wybór jest oczywisty.
Problem polega na tym, że ten powtarzany miliony razy wybór tworzy intelektualnie jałowe społeczeństwo. Istnieje specyficzne zjawisko, które przyspiesza ten proces. Efekt kaskady popularności. Kiedy dana idea zyskuje początkowo popularność w grupie, staje się coraz bardziej obecna w dyskusjach. Ta zwiększona obecność tworzy iluzję konsensusu. Skłania to poszczególnych członków do zajęcia stanowiska, nawet bez własnej analizy. Proces ten napędza się sam, aż różnice zdań stają się społecznie niemożliwe, nie poprzez wyraźny przymus, ale poprzez niewidzialną presję konformizmu. Współczesny trybalizm wzmocnił ten wzorzec do bezprecedensowego poziomu. Tożsamość osobista stała się nierozerwalnie związana z tożsamością grupową. Kwestionowanie stanowiska grupy nie jest postrzegane jako ćwiczenie intelektualne, ale jako zdrada tożsamości.
Osoba, która krytycznie podchodzi do dogmatów grupowych, nie tylko się z nimi nie zgadza, ale także odrzuca własną tożsamość. Tworzy to barierę psychologiczną, która dla niezależnego myślenia jest niemal nie do pokonania. Co więcej, powtarzanie zapewnia ulgę poznawczą. Myślenie jest męczące. Wymaga znacznej aktywności umysłowej. Powtarzanie jest automatyczne, nie wymaga wysiłku. W społeczeństwie, które maksymalizuje wymagania poznawcze we wszystkich dziedzinach życia, oszczędność energii wynikająca z powtarzania jest kusząca. Przeniesienie myślenia na grupę uwalnia zasoby umysłowe do innych zadań. Jest to strategia efektywności, a niekoniecznie świadoma głupota. Pytanie pozostaje bez odpowiedzi.
Czy możliwe jest stworzenie struktur społecznych, które nagradzają krytyczne myślenie zamiast je karać? Czy też dynamika plemienna nieuchronnie faworyzuje konformizm ponad indywidualną analizę, sprawiając, że zbiorowy upadek intelektualny staje się nie historycznym przypadkiem, ale powtarzającym się wzorcem?
Śmierć krytycznego myślenia nie była wynikiem zewnętrznego spisku, który został narzucony niewinnej ludzkości. Było to dobrowolne zrzeczenie się umiejętności, której utrzymanie wymaga ciągłego wysiłku. Krytyczne myślenie jest bolesne, ponieważ zmusza do konfrontacji z wewnętrznymi sprzecznościami, wymaga weryfikacji wygodnych przekonań i nie daje ostatecznych pewników. Głupota oferuje coś przeciwnego: natychmiastowy komfort, niezachwianą pewność i uwolnienie od odpowiedzialności intelektualnej. Istnieje brutalna prawda dotycząca świadomości. Nie jest to stan naturalny. Jest to osiągnięcie, którego należy aktywnie bronić.
Naturalnym stanem ludzkiego umysłu jest odruchowość, plemienność oraz kierowanie się emocjami i przynależnością. Krytyczne myślenie jest wyższą funkcją, która pojawia się tylko wtedy, gdy jest świadomie kultywowana i utrzymywana wysiłkiem. W przypadku braku tego wysiłku umysł naturalnie powraca do prymitywnych wzorców przetwarzania informacji. Współczesna głupota ma specyficzną cechę. Często jest maskowana jako wyrafinowanie. Ludzie powtarzają skomplikowane terminy, cytują statystyki, powołują się na autorytety. Wydają się być pogrążeni w głębokich rozmyślaniach. Jednak analiza ujawnia całkowity brak krytycznego myślenia. Jest to popis inteligencji bez prawdziwej treści intelektualnej, być może bardziej niebezpieczny niż domniemana ignorancja, ponieważ tworzy iluzję zrozumienia. Odpowiedzialności za zbiorowy upadek intelektualny nie można w całości zrzucić na systemy zewnętrzne. Każda osoba codziennie staje przed wyborem, ile wysiłku poświęcić prawdziwemu myśleniu, a ile akceptacji gotowych wniosków. Każda osoba decyduje, czy będzie weryfikować przesłanki, czy tylko konsumować wnioski. Te skumulowane mikrodecyzje determinują, czy społeczeństwo zachowa swoją zdolność krytycznego myślenia, czy też pogrąży się w powszechnej przeciętności. Nietzsche ostrzegał, że człowiek woli raczej chcieć nicość, niż niczego nie chcieć. [trudne zdanie, niełatwo je zrozumieć i trudno przetłumaczyć; w oryginale: „denn der Mensch will lieber noch das Nichts wollen als nicht wollen” i pochodzi z dzieła Friedricha Nietzschego Zur Genealogie der Moral (Z genealogii moralności).]
Współczesne społeczeństwo potwierdza to, wybierając fałszywe pewniki zamiast szczerej niepewności. Woli każdą definitywną narrację, bez względu na to, jak absurdalna, od niewygodnego przyznania, że na niektóre pytania nie ma prostych odpowiedzi. Ta ucieczka od złożoności jest ucieczką od rzeczywistości na rzecz pocieszającej fikcji. Droga powrotna nie jest tajemnicą. Wymaga przywrócenia określonych nawyków myślowych, zawieszenia natychmiastowej oceny, aktywnego poszukiwania sprzecznych perspektyw, weryfikacji własnych założeń, tolerancji wobec niejednoznaczności, przyznania się do niewiedzy tam, gdzie ona istnieje. Nawyki te nie są ani naturalne, ani wygodne. Są bolesne i kosztowne społecznie, ale stanowią jedyną obronę przed całkowitą śmiercią myślenia. Ostatecznym pytaniem nie jest to, czy społeczeństwo zdecyduje się ożywić krytyczne myślenie, ale czy poszczególne osoby będą miały odwagę to zrobić, nawet jeśli wszyscy wokół nich wybiorą wygodną przeciętność. Ponieważ zbiorową głupotę można pokonać jedynie poprzez indywidualną jasność umysłu, powtarzaną wystarczająco często, aby osiągnąć masę krytyczną. Jest to walka, którą każdy umysł musi najpierw stoczyć samodzielnie.
A więc jedyne, co nam pozostaje, to po raz kolejny powtórzyć maksymę Młynarskiego:
RÓBMY SWOJE!!!
