Europa płonie – a jej elity trzymają zapałki

Dirk Ellerbrock apolut/europa-brennt-und-seine-eliten-halten-die-streichhoelzer

Artykuł Dirka Ellerbrocka.

Są obrazy, które mówią głośniej niż jakikolwiek artykuł redakcyjny. W Paryżu na Placu Republiki płoną barykady, setki zamaskowanych młodych mężczyzn stoi przed płomieniami. Kilka ulic dalej para biega, jakby nic się nie stało. Życie codzienne toczy się dalej bez zakłóceń, jak w społeczeństwie, które przyzwyczaiło się do własnego upadku.

Następnie prezydent staje przed kamerami. Emmanuel Macron mówi o gniewie i wstydzie, o zniszczonych miastach i rannych policjantach. Pyta, jak Francuzi mogli zrobić coś takiego swojemu krajowi, dlaczego szturmowali ratusz i podpalili biuro podróży. „Nic tego nie usprawiedliwia” – mówi – „nic tego nie wyjaśnia, nic tego nie usprawiedliwia”. Następnie zaprasza związki zawodowe, nauczycieli i uczniów do serii dyskusji.

To zdanie zasługuje na uważną lekturę. „Nic tego nie wyjaśnia” to nie stwierdzenie faktu, lecz roszczenie do władzy. Sugeruje ono, że nie należy zadawać pytania o przyczyny, ponieważ odpowiedź leży w rękach tych, którzy aktualnie mówią. Ci, którzy zabraniają pytania „dlaczego”, nie potrzebują już polityki; wystarczy pałka. Mimo to chcę zapytać o „dlaczego”. Moja odpowiedź to oskarżenie.

Rachunek

Zacznijmy od przygnębiających faktów, liczb. Nie są one dowodem spisku, lecz zapisami księgowymi i są druzgocące.

Według najnowszych danych inflacja w strefie euro wynosi obecnie 3,8%. Wydaje się to niewielką kwotą, dopóki nie weźmie się pod uwagę, ile ludzie muszą płacić każdego dnia. Ceny energii wzrosły we wrześniu o 21,3%, po wzroście o 16,7% w poprzednim miesiącu. Produkty naftowe zdrożały o 36,2%. To nie jest jakiś abstrakcyjny wskaźnik; to cena ogrzewania, dojazdów do pracy, samochodu dostawczego i każdego towaru, który trzeba przewieźć. Energia to nie tylko kolejny element domowego budżetu; to cena samej produkcji. Bez niedrogiej energii elektrycznej nie ma przemysłu.

Płace nie nadążają. Między 2021 a 2025 rokiem stawki godzinowe wzrosły średnio o 19,2% w całej Europie, podczas gdy ceny wzrosły o 22,6%. Oznacza to utratę siły nabywczej, która kumuluje się z roku na rok. We Francji płace wzrosły o 14,5%, a ceny o 18%. We Włoszech, gdzie obecnie płonie Mediolan, płace wzrosły o 10,2%, ale ceny poszybowały w górę o 20,6%. Tam inflacja ponad dwukrotnie zwiększyła wzrost płac. Każdy, kto zna te dane, nie musi szukać daleko, aby zrozumieć, dlaczego ludzie są tak wściekli.

Do tego dochodzi kraj, którego państwo wycofuje się tam, gdzie jest to konieczne. Dług publiczny Francji stanowi 119 procent jej PKB, roczny deficyt sięga prawie 6 procent, a wskaźnik ubóstwa wynosi 15 procent. Na przedmieściach brakuje nauczycieli. Budynki szkolne są w tak złym stanie, że nie da się ich ogrzać zimą ani schłodzić latem. Właśnie tam rozpoczęła się ta fala protestów: od szkoły średniej na obrzeżach Paryża, z niedoborem nauczycieli, z cięciami w edukacji. Uczniowie i rodzice pokojowo wyszli na ulice.

Używam terminu „oszczędności”, a ponieważ stał się on już w prasie kliszą, pozwólcie, że go wyjaśnię. Oszczędności oznaczają politykę oszczędnościową: rząd tnie fundusze na szkoły, szpitale, infrastrukturę i usługi społeczne, aby osiągnąć cele budżetowe, i ogłasza to koniecznością. Ale to nie jest konieczność; to decyzja, i jak każda decyzja, rodzi pytania o to, kto ją podejmuje i kto na niej korzysta.

Gdzie trafiają pieniądze

Pieniądze nie zniknęły. Nadal płyną, tylko nie do szkół. Rządy europejskie podjęły w ostatnich latach szereg decyzji, które kosztują obywateli bardzo dużo, a nic im nie przynoszą.

Zerwali powiązania energetyczne z Rosją. Dostawy rosyjskiego gazu spadły o ponad 80 procent, a hurtowe ceny energii elektrycznej i gazu wzrosły momentami nawet piętnastokrotnie od 2021 roku. Jeffrey Sachs, z pewnością nie outsider, ale światowej sławy ekonomista, podsumował to w rozmowie z Dannym Haiphongiem w następujący sposób: Zerwanie handlu z Rosją było dla Europy cięższym ciosem niż dla Rosji, która przekierowała swój eksport do Chin, Indii i Azji. Europa z kolei kupuje obecnie skroplony gaz ziemny (LNG) ze Stanów Zjednoczonych po sześciokrotnie wyższej cenie niż ta, którą płaciła wcześniej za gaz rosyjski, według Sachsa.

Unia Europejska nałożyła na Rosję ponad dwadzieścia rund sankcji, a prace nad dwudziestą drugą są w toku. Każda runda miała na celu wymierzenie w Moskwę. Każda z nich dodatkowo zacieśniła kontrolę nad europejską gospodarką. Sachs twierdzi, że Komisja „po prostu podąża w tym samym kierunku”, podczas gdy ryzyko wojny w całej Europie rośnie. Nie trzeba używać słowa „szaleństwo”, aby zdać sobie sprawę, że każdy, kto dwadzieścia razy powtarza ten sam środek i za każdym razem osiąga odwrotny skutek od zamierzonego, albo dąży do innych celów niż te deklarowane, albo utracił zdolność do samoregulacji.

Do tego dochodzi wojna z Iranem, która uderza w Europę niczym drugi cios. Europa jest importerem netto paliw kopalnych, a cena ropy naftowej wzrosła powyżej 100 dolarów za baryłkę. Według danych przedstawionych przez Haiphonga w jego programie, ten szok energetyczny kosztował Europę dodatkowe 100 miliardów euro tylko w tym roku; całkowity koszt szacuje się na 900 miliardów euro. Kwota ta pokrywa się ze wszystkim, co wiemy o tym problemie. Do tego dochodzą pakiety pomocowe dla Ukrainy i rozbudowa zbrojeń, które same rządy obchodzą jako „punkt zwrotny” – termin promujący zubożenie.

Podczas gdy we francuskich szkołach zawodzą systemy ogrzewania, Europa przygotowuje się do wojny z mocarstwem atomowym. Scott Ritter, były oficer, który wie, o czym mówi, wielokrotnie powtarzał w tym samym programie, że taka wojna oznaczałaby koniec Europy. Nie odstrasza to decydentów.

Pierwszy zarzut: współudział w wojnie, potem milczenie

Wojna z Iranem, jak to ujął Sachs, to „poważna katastrofa” i naruszenie prawa międzynarodowego. Rozpoczęła się w lutym, w trakcie trwających negocjacji nuklearnych, które, według mediatora z Omanu, rozwijały się, na dzień lub dwa przed śmiercią irańskiego przywódcy na spotkaniu w Wiedniu, na którym omawiano kolejną rundę negocjacji. Wyobraźmy sobie przez chwilę, że państwo Europy Wschodniej postąpiłoby w ten sposób. Europejskie artykuły redakcyjne byłyby pełne oburzenia.

Ale co zrobiła Europa? Sam Sachs był w Radzie Bezpieczeństwa ONZ dzień po ataku USA. Opisuje „surrealistyczną” scenę: ambasadorzy Francji, Wielkiej Brytanii i innych państw europejskich zaatakowali Iran, ponieważ ten odpowiedział rakietami i dronami, jakby nic się nie wydarzyło. Ani słowa napastnikom. Poza Pedro Sánchezem, nikt w europejskich władzach nie odważył się powiedzieć tego, co rozumie każdy taksówkarz w Marsylii.

A Macron? W styczniu, przed atakami, odwiedził Trumpa i, jak sam Trump opublikował, napisał mu wiadomość: „W sprawie Syrii jesteśmy całkowicie zgodni. W sprawie Iranu możemy osiągnąć wielkie rzeczy”. Zaproponował kolację, szczyt G7 w Paryżu, a na marginesie – zaproszenia dla Ukraińców, Syryjczyków i Rosjan. Dziś, przyparty do muru, ten sam prezydent mówi o „wojnie Trumpa” i przedstawia się jako zwykły obserwator. To nie jest samokrytyka; to próba uchylenia się od odpowiedzialności, a dla prezydenta, którego, jak wynika ze wszystkich relacji, wciąż popiera mniej więcej co dziesiąty Francuz, wydaje się to szczególnie żałosne.

Drugi zarzut: Władcy przeciwko rządzonym

Sachs przytoczył wyniki sondaży: około 10 procent dla Macrona, znacznie mniej niż 20 procent dla kanclerza Merza i około 32 procent dla Trumpa. Wszystko to, jak twierdzi, jest „fenomenem Zachodu”. Bardziej wymowna od samych danych jest jednak reakcja osób, których to dotyczy. Nie rezygnują i niczego nie zmieniają. Deklarują swoją determinację, by kontynuować swoją działalność, i uważają to za oznakę siły. Sachs nazywa to po imieniu: uparte trzymanie się władzy, którego nie da się uzasadnić bez poparcia społecznego.

Dotyczy to nie tylko Francji i Niemiec. Z Wielkiej Brytanii Sachs relacjonuje historię polityka, który przedstawia się jako człowiek ludu, ale udaje się do Kijowa, aby zadeklarować lojalność, zamiast pytać społeczeństwo, czy chce takiego rozwiązania. Brukselę, gdzie niedawno przebywał Sachs, uważa za „jeszcze gorszą”: komisja, która nie jest wybierana i nie boi się wyborców ani nie uznaje rzeczywistości, nakłada sankcje, jakby zima nie miała żadnych konsekwencji.

To, że ta zima się zbliża, nie jest żadną metaforą. Jeśli sytuacja się nie zmieni, Europa wkracza w pierwszą zimę bez znaczących dostaw rosyjskiego gazu, z niskim poziomem zapasów. Donald Trump naciskał na Europejczyków, aby uwolnili rezerwy strategiczne i olej napędowy na rynek, aby obniżyć ceny. To nie zadziałało. Klasy polityczne, które obserwują, jak ich społeczeństwa wchodzą w tę zimę, jednocześnie mówiąc o celach zbrojeniowych, nie straciły swojego mandatu dlatego, że ktoś im go odebrał, ale dlatego, że go roztrwoniły.

Trzeci zarzut: Odpowiedzią są represje.

Godzina policyjna była odpowiedzią na protesty uliczne. Wprowadzono ją we Francji, Albanii, Mediolanie i innych miastach, a Paryż rozważał ogłoszenie stanu wyjątkowego. To skutecznie zamroziło podstawowe prawa, które do tej pory uznawano za nienaruszalne. Chronologia pokazuje, że w grę wchodziło coś innego niż bezpieczeństwo publiczne. Protesty rozpoczęły się pokojowo, a ich inicjatorami byli uczniowie, rodzice i nauczyciele. Zdjęcia pożarów pojawiły się później. Pomiędzy tymi dwoma wydarzeniami znajdowała się przemoc policyjna.

Francuska policja użyła granatów hukowych, a po tym, jak nastolatkowi odstrzelono rękę, zawiesiła ich używanie. BBC poinformowało o tym. Amnesty International od lat określa tę broń jako narzędzia do okaleczania i wzywa do jej zakazu. Każdy, kto pamięta protesty Żółtych Kamizelek z lat 2018/19, zna straty: setki urazów głowy, dziesiątki oczu straconych od gumowych kul, odcięte kończyny. To nie jest odosobniony incydent, ale udokumentowany wzorzec francuskich organów ścigania. Kiedy Macron dziękuje policjantom, którzy „nie poddali się”, i nie wspomina o rannych po drugiej stronie, ujawnia swoje stanowisko.

Co to oznacza dla grabieży? Nie chcę niczego owijać w bawełnę. Dotyczy to właścicieli sklepów i rzemieślników, ludzi, którzy nie są problemem. Ale grabieże, jakkolwiek by to nazwać, to chybiony wyraz frustracji, a staje się to zrozumiałe dopiero, gdy zapytamy, co je poprzedziło. Każdy, kto latami upokarza ludzi, odmawia im dostępu do edukacji i możliwości rozwoju, a potem wita ich granatami, nie powinien być zaskoczony eskalacją.

Jest jeszcze jeden poziom, na którym muszę zachować ostrożność. To, że państwa infiltrują ruchy protestacyjne i prowokują lub dopuszczają przemoc w celu ich delegitymizacji, nie jest twierdzeniem; to udokumentowana historia.

Były włoski minister spraw wewnętrznych, późniejszy premier i prezydent Francesco Cossiga, w wywiadzie zazwyczaj datowanym na 2008 rok i odnoszącym się do studenckich zamieszek z 1977 roku, opisał, jak by to zrobił i jak powinno się to zrobić: wycofać policję z ulic i uniwersytetów, zinfiltrować ruch prowokatorami gotowymi na wszystko, następnie pozwolić na dziesięć dni grabieży i podpaleń, a na koniec, ośmielony publicznym oburzeniem, bezlitośnie strajkować i „wpędzić demonstrantów do szpitala” wraz z profesorami, którzy ich zachęcali.

W Wielkiej Brytanii oficjalne śledztwo udokumentowało, że tajni policjanci przez lata infiltrowali lewicowe grupy protestacyjne i dostarczyli tysiące raportów do krajowego wywiadu MI5. W Stanach Zjednoczonych program ten znany jest pod nazwą COINTELPRO i jest programem kontrwywiadowczym FBI skierowanym przeciwko ruchom na rzecz praw obywatelskich i ruchom protestacyjnym.

Nie potrafię udowodnić, czy ta recepta jest dziś stosowana we Francji, i nie będę tego twierdzić. Nie jest to zresztą konieczne. Liczy się jej funkcja: przemoc skierowana przeciwko ratuszom i sklepom ostatecznie przynosi korzyści tym, którzy chcą zdyskredytować protest. Ci, którzy czerpią zyski z dewastacji, mają w tym swój interes, a klasa polityczna, która na każde pytanie o przyczyny odpowiada, powołując się na porządek, nie jest bez wpływu na ten wynik.

Czwarty zarzut: Kozioł ofiarny

Potem pojawia się znany schemat: gdy tylko coś pójdzie nie tak w Europie, media społecznościowe są zalewane tematem: migracją. „Spójrzcie na tych obcokrajowców szerzących terror”. Schemat jest równie przejrzysty, co skuteczny. Ci, którzy patrzą na swoich sąsiadów, nie patrzą na rachunek za gaz i nie patrzą na Brukselę.

Pomysł jest prosty, ale niewygodny dla obu stron. Jest niewygodny dla prawicy, ponieważ zamiast zająć się przyczynami, ogłasza słabszą stronę swoim wrogiem. Jest również niewygodny dla establishmentu, który potrzebuje tego podziału i jednocześnie położył podwaliny. Te same rządy, które dziś przedstawiają migrację jako zagrożenie, brały udział w zniszczeniu Libii i Syrii, pozostawiły Jemen w stanie oblężenia, nie zapewniły ochrony Palestynie i zdestabilizowały Liban. Ludzie nie przybywali z tych krajów z pragnienia przygody, ale dlatego, że ich źródła utrzymania zostały zniszczone. A Francja, w szczególności, nie pozyskała swojej diaspory z Afryki i Azji Zachodniej przez przypadek: skolonizowała Algierię, wysłała algierskich żołnierzy do walki w wojnach światowych i dokonała masakry algierskich demonstrantów we Francji lat 60. XX wieku. Interpretowanie śladów tej historii jako „inwazji na Europę” to wywracanie historii do góry nogami.

Francja nie zapomniała o utracie swojej pozycji w Afryce Zachodniej, gdzie Mali i Burkina Faso skutecznie wyparły Paryż. Wśród upokorzeń, jakich doświadczył tam Macron, jest fakt, że broni neokolonialnego porządku, który stracił swoje uzasadnienie. To również jeden z powodów, dla których surowce i rynki, na których kiedyś polegała Francja, nie są już niezawodne. Imperializm rozwija się dzięki podziałom: góra kontra dół, wnętrze kontra zewnętrze, jeden przeciwko drugiemu. Tworzy te podziały nie ze złej woli, ale dlatego, że go chronią.

Kto wygrywa, kto płaci

Ostatecznie trzeba zadać najprostsze pytanie: Kto na tym wszystkim korzysta? Przemysł zbrojeniowy zdobywa kontrakty. Amerykańscy dostawcy skroplonego gazu ziemnego zyskują rynek, którego nigdy nie byliby w stanie stworzyć sami. Inwestorzy finansowi, fundusze hedgingowe i firmy private equity (firmy, które kupują, restrukturyzują i odsprzedają firmy za pożyczone pieniądze) czerpią zyski z cierpienia spowodowanego zadłużeniem i upadkiem usług publicznych. A potem są banki, które otrzymują pomoc finansową, gdy sytuacja się pogarsza.

Równie jasne jest, kto płaci: pracownicy najemni, emeryci, uczniowie w nieogrzewanych klasach i samorządy z pustymi kasami. Danny Haiphong wyraził to wprost w swoim programie: dla tych elit stało się to prawem ich istnienia. Im częściej tak postępują, tym stają się bogatsi, niezależnie od tego, czy konsekwencje są nuklearne, ekologiczne, czy ludzkie. To brutalne sformułowanie. Ale matematyka się zgadza i to wystarczy, by zakończyć sprawę.

Trzy sposoby

Co dalej? Widzę trzy możliwości. Pierwsza to zmiana polityki pod presją: rządy nie będą mogły dłużej rządzić jak dotychczas, jeśli społeczeństwo będzie nalegać na spełnienie ich żądań. Druga to eskalacja, czyli wprowadzenie godzin policyjnych, stanów wyjątkowych i zaostrzenie środków, być może w ramach skoordynowanych działań kilku rządów. Mogłoby to przynieść odwrotny skutek i jeszcze bardziej zaognić sytuację. Trzecia, i moim zdaniem najbardziej prawdopodobna, to wyniszczenie: ruch, który nie jest jeszcze dobrze zorganizowany, zostanie osłabiony przez obrazy przemocy, podziałów i infiltracji, a status quo będzie się utrzymywał do momentu, aż zapłonie kolejna iskra.

Za tym kryje się szerszy kontekst. Wybory w Izraelu odbędą się za kilka dni, a w Stanach Zjednoczonych 4 listopada. Narastają ostrzeżenia przed ponownymi atakami na Iran. Tymczasem Europa ustawia się na czele konfrontacji z Rosją, obierając tym samym, jak ostrzega Sachs, najkrótszą drogę do katastrofy. Dwa fronty, jeden kontynent, który nie jest w stanie ogrzać nawet swoich szkół: taka jest sytuacja.

Wyrok

Nie nawołuję do przemocy. Każdy, kto tak twierdzi, próbuje odwrócić uwagę od problemu. Moje oskarżenie nie jest skierowane do ludzi na ulicy, ale do tych, którzy zbudowali tę drogę. To oni podnieśli koszty energii, obniżyli płace, podkopali usługi publiczne, poparli lub zignorowali wojny, przerwali trwające negocjacje i na każde pytanie o przyczyny odpowiadali stwierdzeniem, że nic nie wyjaśnia wszystkiego. Następnie wprowadzili godzinę policyjną, nakazali użycie granatów i przenieśli uwagę opinii publicznej na swoich sąsiadów.

To nie jest pojedyncze wykroczenie. To system, który ma swoją nazwę: rządy bez odpowiedzialności. Sachs ujął to tak: Rządy wymknęły się wszelkiej kontroli konstytucyjnej, a ludzie zastanawiają się, co właściwie robią, doprowadzając świat coraz bliżej krawędzi.

I znowu para uprawiająca jogging w Paryżu, podczas gdy płoną barykady. To zdjęcie nigdy nie było obrazem spokoju. Pokazuje, jak długo można sobie pozwolić na odwrócenie wzroku. Europejskie elity wyczerpały ten czas i nawet o tym nie wiedzą.

+++

Źródło obrazu: tanitost / shutterstock

+++

Źródła pierwotne (transkrypcje):

1. Danny Haiphong: Audycja na temat zamieszek w Europie i konfliktu z Iranem , YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=F531Ly7doPg (transkrypcja, str. 1–2).
2. Jeffrey Sachs w rozmowie z Dannym Haiphongiem, YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=sMZkThSs6kY (transkrypcja, str. 3–4).

+++