Bp. Schneider: FSSPX oddaje Kościołowi historyczną przysługę
- 25 sierpnia 2026 fsspx/bp-schneider-fsspx-oddaje-kosciolowi-historyczna-przysluge
Po raz pierwszy od czasu konsekracji biskupich, które odbyły się 1 lipca w Écône, bp. Atanazy Schneider zabiera publicznie głos w autorskim tekście opublikowanym 17 sierpnia 2026 roku na stronie internetowej dziennikarki Diany Montagna.
Konieczność wyboru między bezkompromisowym zachowaniem integralnej wiary katolickiej, a kanonicznym uznaniem przez papieża
Warto przypomnieć pewien epizod z historii Kościoła, kiedy to wielki święty stanął przed koniecznością dokonania wyboru między głoszeniem w sposób jednoznaczny i bezkompromisowy integralnej wiary katolickiej, a kanonicznym uznaniem przez papieża. Świętym tym był ojciec Kościoła z IV wieku, Atanazy z Aleksandrii. W 357 roku papież Liberiusz, podpisawszy dwuznaczną formułę wiary (w której pominięto kluczowy dla doktryny katolickiej termin homooúsios, czyli „współistotny”), nakazał św. Atanazemu komunię z biskupami ariańskimi i semiariańskimi, z którymi sam Liberiusz, ulegając naciskom cesarza, pozostawał niestety w komunii. Św. Atanazy odmówił, w konsekwencji czego papież ‒ według świadectwa św. Hilarego z Poitiers i innych źródeł historycznych ‒ nałożył na niego ekskomunikę, oskarżając go o naruszanie pokoju w Kościele. Pomimo ekskomuniki, św. Atanazy nadal zarządzał swoją diecezją w Aleksandrii, okazując przy tym wyrozumiałość dla godnego ubolewania postępowania papieża. Następca Liberiusza, św. Damazy, okazał św. Atanazemu wdzięczność; zasięgał też jego rady w sprawach dotyczących biskupów Wschodu. Liberiusz był pierwszym papieżem, który nie został kanonizowany, podczas gdy Atanazy został nie tylko wyniesiony do chwały ołtarzy, ale także ogłoszony doktorem Kościoła.
Dziś św. Atanazy zostałby zapewne – na podstawie definicji „schizmy” zawartej w obowiązującym kodeksie prawa kanonicznego ‒ uznany za schizmatyka, ponieważ odmówił pozostawania w komunii z członkami Kościoła (heretyckimi i semiheretyckimi biskupami), którzy byli uznawani kanonicznie, a tym samym podporządkowani papieżowi.
Konsekracje biskupie przeprowadzone przez Bractwo św. Piusa X w Écône 1 lipca br. również stanowią przykład tego, rzadko pojawiającego się, dylematu: konieczności wyboru między bezkompromisowym zachowaniem integralnej wiary katolickiej, w postaci, w jakiej nauczało jej zawsze Magisterium, a kanonicznym uznaniem przez papieża. Problem staje się jasny, gdy przyjrzymy się warunkom postawionym Bractwu dla kanonicznego uznania przez Ojca Świętego: musiałoby ono zaakceptować pewne, wprowadzone niedawno, wieloznaczne sformułowania doktrynalne (jakie pojawiają się w niektórych, niemających charakteru nieomylnego, dokumentach duszpasterskiego II Soboru Watykańskiego, a także w wielu stwierdzeniach i aktach Magisterium posoborowego), a ponadto uznać nie tylko ważność, ale i poprawność (prawowitość) rytu nowej Mszy, pomimo jego doktrynalnej i obrzędowej nieprecyzyjności oraz wyraźnego zerwania z tradycyjnym rytem rzymskim.
Rozpatrując tę złożoną kwestię, należy przyjąć wyważoną perspektywę, sprecyzować terminologię oraz nigdy nie tracić z oczu prawdziwego i ostatecznego celu Kościoła, a także jego wielkiej Tradycji, która sięga znacznie dalej niż ostatnie dekady czy stulecia. Należy również wziąć pod uwagę analogiczne sytuacje, które zdarzały się podczas wielkich kryzysów w dziejach Kościoła.
W ostatnich wiekach w Kościele pojawiły się dwa niezdrowe nurty prowadzące do zawężonego postrzegania rzeczywistości: tendencja do nadawania aspektowi prawnemu charakteru niemal absolutnego, czyli legalizm, oraz tendencja do absolutyzowania osoby papieża i należnego mu posłuszeństwa, czyli papolatria. Legalizm (sztywne trzymanie się litery prawa) i papolatria (bezwarunkowe i niemal absolutne posłuszeństwo papieżowi) zaczęły z czasem przeważać nad wymogiem unikania wszelkiej dwuznaczności w kwestiach wiary i liturgii. Tymczasem podczas każdego wielkiego kryzysu doktrynalnego w dziejach Kościoła, złotą zasadą było unikanie wszelkiej doktrynalnej niejednoznaczności. Tak było w przypadku papieża Honoriusza I, którego dwuznaczne doktrynalnie listy ‒ ogłoszone w ramach zwyczajnego Magisterium ‒ zostały stanowczo potępione przez jego następców i trzy sobory powszechne, pomimo podjętych przez drugiego z tych następców, Jana IV, prób wypracowania swoistej hermeneutyki ciągłości.
Obecnie w Kościele rozpowszechniony jest pogląd, że nigdy nie może pojawić się konflikt sumienia między obowiązkiem posłuszeństwa papieżowi, a obowiązkiem bezkompromisowej wierności doktrynie katolickiej. Prowadzi to do przypisywania posłuszeństwu papieżowi tak wielkiej wartości, że zaakceptowanie niejednoznaczności dotyczących wiary i obrzędów liturgicznych uznaje się za lepsze, niż postąpienie wbrew papieskiemu nakazowi; nawet jeśli nakaz ten ma wymiar czysto ludzki i może być błędny. Ponadto pojawiło się również zawężone rozumienie komunii ‒ zarówno z papieżem, jak i z Kościołem. Posłuszeństwo papieżowi postrzega się jako nierozerwalnie związane z pozostawaniem w komunii z Kościołem. Postawa taka może doprowadzić do przypisywania posłuszeństwu papieżowi rangi porównywalnej z wiernością samemu Objawieniu.
Należy także odróżnić prawo stanowione ‒ to znaczy normy dyscyplinarne ustanawiane przez władze Kościoła ‒ od prawa Bożego, czyli objawionych przez Boga prawd wiary. Nikt nie może kwestionować prawa Bożego i jednocześnie pozostawać katolikiem. Jednak w nadzwyczajnych i rzadkich okolicznościach, katolik może być zobowiązany w sumieniu do postępowania wbrew prawu stanowionemu, żeby pozostać w pełni wiernym prawu Bożemu.
Same pojęcia „schizmy” i „podporządkowania” nie zostały jeszcze w pełni wyjaśnione pod kątem ich konkretnego i praktycznego zastosowania. Kodeks prawa kanonicznego (kan. 751) definiuje schizmę jako „odmowę uznania zwierzchnictwa Biskupa Rzymskiego lub pozostawania we wspólnocie z członkami Kościoła, uznającymi to zwierzchnictwo”. W rzeczywistości w najnowszej historii Kościoła pojawiło się bardzo zawężone rozumienie „schizmy” i „podporządkowania”, zgodnie z którym materialne nieposłuszeństwo papieżowi ‒ niezależnie od intencji ‒ jest praktycznie utożsamiane ze schizmą formalną.
Należy również wziąć pod uwagę pojęcie stanu schizmy formalnej, która oznacza zakwestionowanie władzy papieskiej jako takiej poprzez ustanowienie odrębnej hierarchii, jak miało to miejsce w przypadku prawosławia greckiego w roku 1054, a później w przypadku licznych i różnorodnych grup sedewakantystycznych, aż po dzień dzisiejszy. O stanie schizmy formalnej nie można jednak mówić w sytuacji, gdy ktoś zachowuje wiarę w dogmat o prymacie i nieomylności papieskiej oraz pragnienie posłuszeństwa wobec następcy Piotra; nawet jeśli z powodu nadzwyczajnego kryzysu w Kościele nie może ono obecnie zostać w pełni urzeczywistnione. Tego rodzaju nadzwyczajny kryzys w Kościele może obejmować czasowe, błędne rozumienie głównego obowiązku urzędu papieskiego, którym jest obrona integralnej wiary i liturgii katolickiej, oraz zaniedbania w jego wypełnianiu.
To samo dotyczy idei pozostawania „w komunii” z papieżem. Przez bardzo długi czas konsekracje biskupie odbywały się bez bezpośredniego zaangażowania papieża, a Kościoły partykularne i biskupi wyrażali swoją komunię z nim na rozmaite sposoby. Dopiero w późniejszym okresie historii Kościoła papieże zaczęli wymagać, aby każda konsekracja biskupia odbywała się na podstawie udzielanego przez nich mandatum. Jednak nawet po tej zmianie, prawo kanoniczne nie uważało nielegalnych (tj. przeprowadzonych bez zgody papieża) konsekracji biskupich za wykroczenie przeciwko jedności Kościoła, za akty z natury schizmatyckie czy wewnętrznie złe. Również obowiązujący obecnie kodeks prawa kanonicznego zalicza nielegalne konsekracje biskupie do „uzurpacji kościelnych zadań oraz przestępstw w ich wykonywaniu”.
W rzeczywistości norma wymagająca do konsekracji biskupich mandatum papieskiego należy do prawa stanowionego, a nie do prawa Bożego; w przeciwnym razie byłaby ona stosowana przez całą historię Kościoła zawsze, wszędzie i przez wszystkich, bez wyjątku. Oczywiście w przypadku konsekracji biskupich mandat papieski jest co do zasady konieczny; wymóg ten został wprowadzony mądrze po to, aby skuteczniej zagwarantować podporządkowanie hierarchiczne biskupów papieżowi.
O nadzwyczajnym charakterze obecnego kryzysu w Kościele świadczy fakt, że wspólnota, której istotną cechą jest pragnienie wierności papieżowi ‒ co Bractwo św. Piusa X deklaruje ‒ staje przed tragicznym wyborem: albo podporządkować się papieżowi, a tym samym przymusowo zaakceptować wszystkie dwuznaczne i nieprecyzyjne aspekty współczesnej doktryny i liturgii, albo nie usłuchać papieża w kwestii tak ważnej, jak konsekracja biskupów, wyłącznie w celu zachowania środków umożliwiających przekazywanie wiary i liturgii z zachowaniem ich pełni, aby służyć duszom i całemu Kościołowi; w tym również samemu papiestwu.
Nie powinno się też umniejszać rozmiarów obecnego kryzysu w Kościele, lecz raczej przyjrzeć mu się uczciwie i próbować dotrzeć do samych jego źródeł. Źródłami tymi są niejasne i dwuznaczne tezy doktrynalne II Soboru Watykańskiego, których konsekwencje mogliśmy zaobserwować w ciągu ostatnich 60 lat; wystarczy tu wspomnieć chociażby o relatywizmie doktrynalnym, który jest skutkiem głoszenia i praktykowania ekumenizmu oraz dialogu międzyreligijnego, co przyczyniło się do kwestionowania roli Jezusa Chrystusa i wyjątkowego charakteru Jego Kościoła, jako jedynej drogi zbawienia. Ponadto pewne doktrynalne i obrzędowe mankamenty, inspirowanej duchem protestanckim, reformy liturgicznej zaciemniły zasadniczy, ofiarny charakter Mszy św. oraz jej aspekt chrystocentryczny.
Święty Jan Henryk Newman poczynił pewną niezwykłą i aktualną uwagę:
„W sytuacjach, kiedy biskupi nie nauczają w sposób formalny (ex cathedra), mogą błądzić, co – jak widzimy – zdarzyło się faktycznie w IV wieku. Papież Liberiusz mógł podpisać euzebiańską (ariańską) formułę w Sirmium, podobnie jak większość biskupów w Ariminum (Rimini) lub gdzie indziej, a jednak, pomimo tego błędu, mogli oni pozostać nieomylni w swoich decyzjach ex cathedra” (Arians of the Fourth Century, London 1876, s. 464). Napisane pięćdziesiąt lat temu słowa biskupa Ratyzbony, Rudolfa Grabera, stały się dziś jeszcze bardziej aktualne: „To, co wydarzyło się ponad 1600 lat temu, powtarza się obecnie, jednak z dwiema lub trzema różnicami: Aleksandrią jest dziś całym Kościół powszechny, którego stabilność została zachwiana, a to, czego wówczas dokonywano za pomocą przemocy fizycznej i okrucieństwa, dziś przeniosło się na inną płaszczyznę. Wygnanie zostało zastąpione lekceważeniem, a uśmiercenie ‒ zniesławieniem” (Athanasius und die Kirche unserer Zeit, Abensberg 1973, s. 23).
FSSPX jest obecnie w Kościele praktycznie jedyną wspólnotą, która otwarcie zwraca uwagę na ewidentne dwuznaczności doktrynalne w niektórych dokumentach soborowych oraz w rycie nowej Mszy, domagając się ich jednoznacznego wyjaśnienia, a w razie potrzeby nawet skorygowania zgodnie z niezmiennym Magisterium Kościoła. „Hermeneutyka ciągłości” czy też „reforma w ciągłości” ‒ podejście samo w sobie wartościowe i pożyteczne ‒ może stać się również rodzajem „kaftana bezpieczeństwa”, który jedynie powierzchownie przykrywa rany spowodowane niejasnościami i zamętem doktrynalnym oraz liturgicznym. W istocie Stolica Apostolska wymaga swoistego circulus in demonstrando: uznania, że wszystko jest w porządku, o ile tylko podejmie się wystarczająco intensywny wysiłek intelektualny, aby to wykazać.
Poprzez niestrudzone naleganie na jednoznaczność w sferze doktryny i liturgii, FSSPX oddaje w istocie ogromną przysługę całemu Kościołowi; przysługę o znaczeniu historycznym. Gdyby Stolica Apostolska potraktowała stanowisko Bractwa poważnie, a ponadto uznała istnienie ewidentnych dwuznaczności w niektórych tekstach II Soboru Watykańskiego oraz w rycie nowej Mszy, oznaczałoby to początek końca, zainicjowanego ponad sto lat temu, projektu modernistycznego w Kościele.
Obecny kryzys w stosunkach między Stolicą Apostolską a FSSPX można zilustrować następującą przypowieścią:
W wielkim domu wybucha pożar. Komendant straży pożarnej zezwala wyłącznie na stosowanie nowych metod walki z ogniem, choć okazały się one mniej skuteczne niż sprawdzone, tradycyjne metody i narzędzia. Grupa jego podwładnych sprzeciwia się temu nakazowi, nadal stosuje metody sprawdzone, a nawet rekrutuje nowych strażaków ‒ a wszystko to pomimo zakazu komendanta ‒ i w wielu miejscach udaje jej się opanować ogień. Mimo to strażacy ci zostają uznani za nieposłusznych wichrzycieli i surowo ukarani.
Kontynuując tę przypowieść: komendant straży pożarnej dopuszcza obecnie do służby wyłącznie tych strażaków, którzy uznają nowe metody i podporządkowują się nowemu regulaminowi remizy. Jednak w obliczu ogromnej skali pożaru, rozpaczliwej walki o jego opanowanie oraz nieskuteczności oficjalnych metod, do akcji wkraczają bezinteresownie – pomimo zakazu komendanta ‒ inni pomocnicy, wnosząc swoje umiejętności, wiedzę oraz dobrą wolę i doprowadzając ostatecznie do uratowania owego domu, który dowódca daremnie próbował ocalić.
Po jakimś czasie sytuacja się zmienia i pojawia się nowy komendant, który dostrzega zgubne konsekwencje stosowania nowych metod walki z pożarem. Nie tylko ponownie zezwala na stosowanie dawnych, sprawdzonych sposobów, lecz sam staje się ich gorącym propagatorem. Uznaje również wkład strażaków, którzy wcześniej zostali źle zrozumiani, surowo karani, piętnowani oraz zwalniani jako buntownicy, i przywraca ich do służby. Ostatecznie ‒ gdy wielki wstrząs minął – okazało się, że to, co potępiano jako akt nieposłuszeństwa i buntu, było w rzeczywistości aktem bezinteresownego zaangażowania.
Przyszłość pokaże, czy do obecnej sytuacji FSSPX można odnieść następujące słowa św. Augustyna:
„Często także Opatrzność Boża pozwala, że na skutek zbyt burzliwych zamieszek ludzi cielesnych nawet zacni mężowie zostają wykluczeni z chrześcijańskiej społeczności. Oni zaś znoszą tę krzywdę i niesprawiedliwość cierpliwie dla spokoju Kościoła, nie usiłują wprowadzać żadnych nowości schizmy czy herezji i w ten sposób uczą ludzi, z jakim prawdziwym oddaniem i szczerą miłością trzeba służyć Bogu. Pragnieniem tych ludzi jest powrócić, skoro zamęt się uspokoi, a jeśli to nie jest im dane, bo albo wzburzenie trwa nadal, albo za ich powrotem mogłoby na nowo wybuchnąć lub wzmóc się jeszcze, zachowują wolę okazania pomocy nawet tym, których wichrzenia i niespokojność zmusiły ich do ustąpienia, i zamiast się zbierać w kółeczka po kątach, aż do śmierci jawnie i czynnie występują w obronie tej wiary, którą, jak wiedzą, głosi Kościół katolicki. A Ojciec dostrzega ich w ukryciu i w ukryciu nagradza. Wydaje się, że tego rodzaju ludzi rzadko się spotyka, a jednak nie brak przykładów; owszem, częstsze są, niż można by sądzić. Tak to opatrzność Boża posługuje się wszelkiego rodzaju ludźmi i przykładami, by dusze uzdrawiać i tworzyć duchową społeczność” (De vera religione, 6, 11)1.
Słowa, które napisał św. Atanazy do swoich braci biskupów z całego świata w okresie nadzwyczajnego kryzysu wiary, odnoszą się również do naszych czasów:
„Nie dziś przecież dano Kościołom kanony i normy, lecz przekazane zostały przez naszych Ojców w sposób stosowny i wiarygodny. Nie dziś również wiara się zaczęła, ale przeszła do nas od Pana poprzez Jego uczniów. Aby więc w obecnych czasach nie uległo zniszczeniu to, co od przodków aż do nas zostało ustrzeżone w Kościołach, i abyśmy zatroszczyli się o to, co nam zostało przekazane w depozyt, powstańcie, bracia, skoro jesteście «szafarzami tajemnic Bożych» (1 Kor 4, 1) i zobaczcie, że są one grabione przez innych”(Epistula encyclica, 1)2.
Opatrzność Boża pisze prosto nawet za pomocą linii, które z czysto prawnego punktu widzenia wydają się być krzywe. Oby raczyła przyspieszyć nadejście tego dnia. Radujmy się pośród utrapienia i mówmy: wierzę w niezniszczalność Kościoła i papiestwa oraz wierzę, że pewnego dnia Stolica Apostolska ponownie zajaśnieje w oczach całego świata jako katedra prawdy.