Kto naprawdę zaprojektował Polskę po 1989 roku? Kto ją zaprojektuje po 2026 roku?

Opublikowany przez

Kto naprawdę zaprojektował

Polskę po 1989 roku?

Kto ją zaprojektuje po 2026 roku?

„Odzyskaliśmy suwerenność”, ale projekty państwa przywożą nam inni.

W 1989 roku Polska odzyskała wolność. Tylko jest mały problem. Nikt specjalnie nie przygotował projektu tego, co z tą wolnością zrobić.

PRL się kończył. Gospodarka była w rozsypce. Przedsiębiorstwa wymagały reform. Pieniądz tracił wartość. Społeczeństwo chciało Zachodu.

A Zachód? Zachód był przygotowany. Miał ekonomistów, banki, MFW, Bank Światowy, uniwersytety, think tanki, pieniądze i — co najważniejsze — gotowe pomysły.

Polska miała natomiast „Balcerowiczów„.
Transformacja nie zaczęła się w sierpniu 1989 roku.

Przez dziesięciolecia Zachód budował kanały kontaktów z polskimi środowiskami akademickimi, gospodarczymi i politycznymi. Stypendia, pobyty naukowe, wymiany akademickie i fundacje tworzyły ludzi, którzy znali zachodnie instytucje, gospodarkę rynkową i sposób myślenia zachodnich elit.

Nie trzeba z tego robić opowieści o tajnych spiskach. Mechanizm był znacznie prostszy.
Kształcono ludzi. Tworzono kontakty. Budowano sieci. Przekazywano wiedzę i wzorce.

A kiedy pojawiło się historyczne okno, istniała już grupa ludzi, która potrafiła te wzorce przenieść do Polski. Badania dotyczące zagranicznych pobytów polskich ekonomistów pokazują, że zachodnie stypendia i wyjazdy były jednym z kanałów kształtowania przyszłych elit transformacji. Co znamienne, korzystali z nich również ludzie związani wcześniej z PZPR. 

Nie trzeba było produkować agentów. Wystarczyło przez lata kształcić ludzi, którzy Zachód znali lepiej niż Polska znała samą siebie.


Balcerowicz jest tutaj przypadkiem modelowym. Członek PZPR. Ekonomista wykształcony w PRL. Jednocześnie człowiek, który zdobywał doświadczenie akademickie w USA, w tym MBA na St. John’s University w Nowym Jorku. Kilka lat później miał stać się jednym z głównych egzekutorów polskiej transformacji. Nie oznacza to, że ktoś w 1974 roku musiał wiedzieć, że piętnaście lat później Balcerowicz zostanie ministrem finansów.

Ale oznacza coś ważniejszego: powstawała kadra zdolna do funkcjonowania w przyszłym świecie zachodnim. A kiedy ten świat przyszedł do Polski, byli już ludzie, którzy potrafili go tutaj wprowadzić.

I tutaj mit „Planu Balcerowicza” zaczyna wymagać korekty. W 1989 roku Jeffrey Sachs i David Lipton przygotowali dla Polski program radykalnego przejścia do gospodarki rynkowej. Dokument mówił o „sudden and comprehensive jump to a market economy” i określał strategię jako „shock approach”.

We wrześniu 1989 roku Washington Post pisał jeszcze o „Sachs Plan”.

Sachs proponował szybkie i radykalne reformy: prywatyzację przedsiębiorstw państwowych, cięcia budżetowe i stworzenie rynku kapitałowego. Jego podróże do Polski finansowała fundacja George’a Sorosa.

A później? Sachs znika z nagłówków. Pojawia się: Plan Balcerowicza.

To można nazwać spolonizowaniem terapii szokowej. Nie trzeba nawet zakładać tajnego zebrania w Waszyngtonie. Z politycznego punktu widzenia różnica jest przecież oczywista:

„Amerykański profesor proponuje Polsce terapię szokową” brzmi mniej swojsko niż:

„Polski ekonomista przeprowadza Plan Balcerowicza”.

Zagraniczny projekt dostał polskie nazwisko. I polską twarz. Ale jest jeszcze jedna różnica. Balcerowicz firmował. Polacy płacili. To społeczeństwo ponosiło koszty zamykanych przedsiębiorstw, bezrobocia, utraty bezpieczeństwa ekonomicznego i gwałtownego przestawienia gospodarki. Dlatego mówienie, że „Balcerowicz poniósł odpowiedzialność” jest pustym zwrotem. Formalnie odpowiadał za przeprowadzenie reform. Realne koszty ponosiły miliony Polaków. Nie stracił pracy, a wielu straciło dorobek życia.

Gdzie byli polscy projektanci? No właśnie. Polska miała opozycję. Miała Solidarność. Miała Kościół. Miała profesorów. Miała ekonomistów. Miała ludzi niezwykle zdolnych. Ale nie miała silnego, niezależnego ośrodka, który przez lata przygotowywałby kompletny projekt nowego państwa. Kto ma być właścicielem? Co prywatyzować? Czego nie prywatyzować? Jak chronić polski kapitał? Jak reformować przedsiębiorstwa? Jak budować banki? Jak stworzyć nowoczesną administrację? Jak wykorzystać majątek państwowy? Jak ma wyglądać Polska za 20, 30 i 50 lat? Na te pytania nie czekał gotowy polski projekt. Czekał projekt zachodni.

A kiedy nie ma własnego projektu, bierze się projekt dostępny.

A co w tym czasie robił Kościół?
Kościół miał w PRL coś, czego nie miała prawie żadna inna niezależna instytucja:
miliony ludzi, własną sieć organizacyjną, autorytet, pieniądze i względną niezależność od państwa .  Mógł więc zrobić coś niezwykle pożytecznego. Mógł przygotowywać Polaków do rządzenia własnym państwem. Mógł tworzyć środowiska ekonomistów, prawników, administratywistów, inżynierów i przyszłych polityków. Mógł organizować debaty nie tylko o tym, jak żyć zgodnie z Biblią, ale również o tym, jak urządzić Polskę. Nie zrobił tego na odpowiednią skalę.  Zamiast szkoły projektowania państwa rozwijał między innymi Ruch Światło-Życie, czyli ruch oazowy. Młodzi ludzie spotykali się na rekolekcjach, czytali Biblię, dyskutowali o wierze, uczestniczyli w liturgii i uczyli się życia we wspólnocie. To wszystko mogło mieć ogromną wartość wychowawczą. Tylko że z punktu widzenia przyszłego państwa pozostawał pewien drobiazg: kto miał zaprojektować jego gospodarkę, administrację, system podatkowy, własność i instytucje? Oaza przygotowywała człowieka do życia chrześcijańskiego. Nie przygotowywała go do zaprojektowania państwa. I nie chodzi o pretensję, że Kościół zajmował się religią. To było jego naturalne zadanie. Problem polega na czymś innym.

Kościół miał potencjał stworzenia ogromnego zaplecza intelektualnego przyszłej Polski, ale nie wykorzystał go do stworzenia własnej szkoły myślenia o państwie.
A przecież były inne środowiska I tu sytuacja robi się jeszcze bardziej interesująca. Nie można powiedzieć, że w PRL nie istniały środowiska katolickie i chrześcijańskie, które mogły próbować myśleć o przyszłej Polsce. Były. PAX. PZKS. ChSS. KIK. Każde z tych środowisk miało ludzi wykształconych, kontakty, doświadczenie organizacyjne i możliwość prowadzenia dyskusji w warunkach, w których większość niezależnych inicjatyw była bardzo ograniczona.

A jednak żadne z nich nie stworzyło alternatywnego, całościowego projektu państwa, który w 1989 roku mógłby konkurować z importowanymi rozwiązaniami gospodarczymi i instytucjonalnymi. Dlaczego? Częściowo zabrakło wyobraźni. Częściowo zabrakło odwagi. Częściowo zabrakło ludzi o odpowiednich kompetencjach.

A częściowo problem był jeszcze bardziej przyziemny: uwikłanie w relacje z władzą. Zwłaszcza środowiska takie jak PAX miały historię współpracy i kompromisów z systemem komunistycznym. Ich zdolność do wystąpienia w roli całkowicie niezależnego projektanta przyszłej Polski była więc ograniczona.

KIK miał inny problem. Był środowiskiem znacznie bardziej niezależnym i intelektualnym, ale jego energia szła przede wszystkim w formację katolicką, działalność społeczną i opozycyjną, a nie w stworzenie kompletnego projektu instytucjonalnego państwa.

PZKS i ChSS również funkcjonowały w określonych ramach systemu. I tak powstała osobliwa sytuacja: istniały środowiska katolickie, chrześcijańskie, społeczne i intelektualne — ale nie powstała z nich polska szkoła projektowania państwa. Nie było polskiego odpowiednika zespołu, który powiedziałby: „Kiedy komunizm się skończy, oto jest nasz projekt Polski.”
To jest być może jedna z największych straconych szans polskiej inteligencji katolickiej.

Witold Kieżun patrzył na transformację przede wszystkim przez pryzmat własności. Nie fascynowało go, że ktoś powiedział „wolny rynek”. Pytał: Kto będzie właścicielem? I dlatego jego określenie „kolonia” tak wielu ludzi bolało. Bo można odzyskać flagę, hymn i paszport, a jednocześnie dopuścić do sytuacji, w której znaczna część gospodarki zostaje podporządkowana kapitałowi zagranicznemu.

Kieżun nie twierdził, że Polska powinna zachować komunizm. Twierdził coś znacznie bardziej niewygodnego: że można było zbudować kapitalizm inaczej.


Jeszcze jedno nazwisko. Stefan Olszowski jest przypadkiem wręcz surrealistycznym. Członek Biura Politycznego PZPR. Minister spraw zagranicznych. Człowiek kojarzony z twardym skrzydłem partii. A w 1986 roku wyjeżdża do Stanów Zjednoczonych i pozostaje tam na stałe. Hoover Institution określa jego przypadek jako prawdopodobnie wyjątkowy przykład pokojowej emigracji wysokiego rangą funkcjonariusza bloku sowieckiego.  Nie oznacza to, że Olszowski był „amerykańskim człowiekiem”. Ale jego biografia pokazuje coś ważnego: granica między PRL a Zachodem była znacznie bardziej przepuszczalna, niż sugeruje późniejsza opowieść o dwóch całkowicie odseparowanych światach.

Ludzie, idee, informacje i interesy przekraczały tę granicę długo przed 1989 rokiem. Cały proces można wyjaśnić bez tajnego komitetu. Wystarczyło, że Zachód miał: uniwersytety, pieniądze, fundacje, stypendia, ekspertów, instytucje finansowe, gotowe modele.

A Polska miała ludzi, którzy coraz lepiej te modele znali. Problem nie polegał więc na tym, że Polska otworzyła się na Zachód. Problem polegał na tym, że otworzyła się bez własnego projektu tego, czego właściwie chce. Kraj posiadający własny projekt mówi: „Dajcie nam technologię, kapitał i wiedzę. My wiemy, dokąd idziemy.” Kraj bez projektu mówi: „Dobrze. A jak mamy się urządzić?”I wtedy pojawiają się Sachsowie, Balcerowicze i kolejne gotowe recepty.

=========================================


A dzisiaj? I tu robi się jeszcze bardziej niewesoło. Bo problem nie zniknął. Po 1989 roku nie zbudowaliśmy trwałego, niezależnego ośrodka projektowania Polski jako państwa. Mamy za to całe zastępy ludzi, którzy wiedzą, do czego Polskę przyłączyć, co wdrożyć i jakie wartości promować. Europa. Globalizacja. Zielona transformacja. Klimat. Ekologia. Cyfryzacja. Równość. Nowoczesność.

A z drugiej strony: katolickość, tradycja, naród, wartości chrześcijańskie. Wszystko to może być ważne.

Tylko ciągle brakuje podstawowego pytania:
Jak ma działać państwo polskie? Jak ma być zarządzane? Jak ma finansować swoje zadania? Jak ma reagować na starzenie się społeczeństwa? Jak ma chronić własność swoich mieszkańców? Jak ma budować produktywność? Jak ma wykorzystywać sztuczną inteligencję? Jak ma zapewnić bezpieczeństwo energetyczne? Jak ma utrzymać armię? Jak ma wyglądać administracja za 30 lat?  Jak ma funkcjonować państwo, kiedy liczba mieszkańców będzie się zmniejszać?

O tym mówi się znacznie mniej. Łatwiej powiedzieć: „Jesteśmy za Europą. Albo: „Jesteśmy za Polską katolicką.” Jedno i drugie może brzmieć pięknie. Tylko żadne z tych haseł nie jest projektem państwa. Potrzebujemy projektantów, nie kolejnych wyznawców

Polska nie potrzebuje kolejnej wojny między liberałami, narodowcami, katolikami, globalistami i ekologami. Potrzebuje ludzi, którzy potrafią usiąść przy jednym stole i zapytać: Jak zaprojektować państwo, które będzie służyło mieszkańcom Rzeczypospolitej? Nie Brukseli. Nie Waszyngtonowi. Nie Watykanowi. Nie globalnym korporacjom. Nie żadnej partii.

Europa może być narzędziem. Globalny rynek może być narzędziem. Ekologia może być narzędziem. Technologia może być narzędziem. Religia może być źródłem wartości. Ale żadne z nich nie może zastąpić projektu państwa. Bo państwo nie jest dodatkiem do ideologii. Państwo jest narzędziem organizacji wspólnego życia.

I jeżeli Polacy sami go nie zaprojektują, inni znowu zrobią to za nich. Tak jak w 1989 roku. Tylko następnym razem może już nie być potrzebny żaden Sachs. Wystarczy, że znowu będziemy mieli ludzi, którzy doskonale wiedzą, czego chce Europa, czego chce globalny rynek albo czego chce Watykan — ale nie wiedzą, czego potrzebuje Polska.
I to jest prawdziwy problem Polski. Nie brak patriotów. Nie brak katolików. Nie brak europejczyków. Nie brak liberałów. Nie brak narodowców. Nie brak ekspertów.

Brakuje projektantów państwa.

A państwo, które nie projektuje własnej przyszłości, wcześniej czy później zaczyna realizować przyszłość zaprojektowaną przez innych. W 1989 roku zapłaciliśmy za to bardzo wysoką cenę. Największym błędem nie był sam wybór gospodarki rynkowej. Błędem było to, że nie zaprojektowaliśmy jej po polsku. I jeśli dzisiaj popełnimy ten sam błąd, tylko pod innymi hasłami, historia po prostu zmieni dekoracje.

Mechanizm pozostanie ten sam.