gorskie.ru/juhuro/evrei-na-kavkaze-dve-tysyachi-let-istorii-traditsij-i-dialoga
Żydzi na Kaukazie: dwa tysiące lat historii, tradycji i dialogu
17 kwietnia 2025 r
Jak Żydzi górscy stali się integralną częścią Kaukazu – od Persji po Krasną Słobodę
Najstarsze ślady: od Persji po Derbent 1
Historia obecności Żydów na Kaukazie sięga czasów starożytnych. Według danych historycznych i językowych przodkowie Żydów górskich przybyli na Kaukaz w V–VII w. n.e. z Persji, która znajdowała się pod panowaniem Imperium Sasanidów2. Do przesiedlenia doszło w kontekście prześladowań religijnych i wstrząsów społecznych, w tym stłumienia ruchu Mazdaizmu 3i powstania przeciwko Jazdichrytom4.
Według innej wersji, cieszącej się poparciem części naukowców i popularną tradycją, Żydzi górscy wywodzą się z Dziesięciu Zaginionych Plemion Izraela, wypędzonych z Królestwa Izraela w VIII wieku p.n.e. Drogi wędrówek wiodły przez Asyrię, Babilon, Persję i Kaukaz, gdzie część społeczności osiedliła się na zboczach gór i w dolinach.
Wzmianki o Żydach na Kaukazie znajdują się w kronikach autorów starożytnych i średniowiecznych, a także w dokumentach z czasów kaganatu chazarskiego5, gdzie judaizm był religią państwową.
Geografia osadnictwa: od Derbentu do Groznego
Kaukaz to region zamieszkiwany przez wiele grup etnicznych, kultur i religii. Żydzi osiedlali się tu głównie na terenie współczesnego Dagestanu, Azerbejdżanu, Czeczenii, Inguszetii, Karaczajo-Czerkiesji, Kabardyno-Bałkarii i Osetii Północnej. Największymi ośrodkami były:
– Derbent to jedno z najstarszych miast w Rosji, w którym Żydzi mieszkali od czasów starożytnych. Istniały tu synagogi, szkoły, a w XVII–XIX w. kwitło rzemiosło.
– Kuba (Krasnaya Sloboda) to wyjątkowe miejsce na terytorium Azerbejdżanu, w całości zamieszkane przez Żydów. Założona w XVIII wieku, szybko stała się centrum duchowym i kulturalnym.
– Baku, Shemakha, Ganja – istniały tu aktywne górskie społeczności żydowskie, mające kontakt z ludnością muzułmańską i chrześcijańską.
– Grozny i Nalczyk – do końca XX wieku w tych miastach zachowały się duże społeczności z rozwiniętym życiem religijnym i kulturalnym.
Utworzenie grupy etnicznej: Żydzi górscy
Żydzi górscy (Dżugurowie, Dzhuuro6) to wyjątkowa grupa żydowska powstała na Kaukazie. Wyróżniają się:
– Język juuri (górski żydowski)7 – odmiana języka irańskiego z elementami żydowskimi;
– przynależność do sefardyjskiego obrządku judaizmu;
– dostosowanie do lokalnych zwyczajów, w tym elementów życia codziennego, ubioru, kuchni;
– wysoki poziom religijności i struktura patriarchalna.
Ich kultura stała się syntezą kultury żydowskiej i kaukaskiej: surowe przepisy szabatowe połączono z szacunkiem dla starszych, starożytne psalmy z motywami muzycznymi Wschodu, ubiór z elementami stroju górskiego.
Stosunki z sąsiadami
Historia Żydów górskich na Kaukazie jest wyjątkowa także dlatego, że przebiegała bez większych pogromów i ludobójstwa ze strony miejscowej ludności. Mimo izolowanych konfliktów, na ogół Żydzi górscy żyli w atmosferze szacunku i wzajemnego współżycia.
Dlaczego było to możliwe?
– Bliskość językowa i kulturowa z innymi ludami mówiącymi w języku tata8.
– Udział Żydów w handlu, medycynie, kowalstwie i jubilerstwie.
– Neutralna pozycja w konfliktach i lojalność wobec władz.
Chęć przestrzegania ogólnie przyjętych kaukaskich norm honoru i gościnności.
– W wielu regionach górskich Żydów szanowano jako „lud księgi”, zdolny do bezkonfliktowego zachowywania swojej wiary.
Życie religijne
Synagogi były ośrodkami życia w każdej osadzie. Niektóre z nich, jak synagoga w Krasnej Słobodzie, działają już ponad 100 lat.
W XIX w. pojawiły się chedery, a następnie jesziwy – placówki oświatowe, w których nauczano Tory, Talmudu i podstaw judaizmu. Jednocześnie Żydzi nie porzucili świeckiej edukacji, zwłaszcza na początku XX wieku.
W czasach sowieckich, pomimo zakazów, wiele tradycji kultywowano w tajemnicy. W rodzinach obchodzono szabat, w domu wypiekano macę, a święta obchodzono w tajemnicy. Niektórzy działacze religijni byli represjonowani, ale wiara nie zniknęła.
Tradycje zrodzone na Kaukazie
Żyjąc obok innych ludów, Żydzi górscy wykształcili specjalne zwyczaje:
– Ogniska w Nissan (pierwszy dzień miesiąca Nissan, poprzedzający Paschę).
– Govgil to rodzinne święto na zakończenie Paschy.
– Ceremonie ślubne i pogrzebowe z elementami kaukaskimi.
Szacunek dla architektury górskiej: domy budowano w duchu architektury górskiej, z otwartymi dziedzińcami i werandami.
– Związki międzynarodowościowe – Żydzi i Lezgini9, Żydzi i Awarowie, Żydzi i Tatarzy byli przyjaciółmi, współpracowali, a czasem nawet wstępowali w związki rodzinne.
Emigracja i diaspora
Od końca lat 70. XX w., zwłaszcza po upadku ZSRR, znaczna część Żydów górskich opuściła Kaukaz. Główne kraje zamieszkania:
– Izrael jest największą społecznością, szczególnie w Netanji, Haderze, Or Akivie, Hajfie i Sderot.
– USA – społeczności w Nowym Jorku (szczególnie na Brooklynie).
– Rosja – Moskwa, Petersburg, Derbent, Machaczkała, Krasnodar.
– Niemcy, Kanada, Belgia, Francja to osobne ośrodki gmin.
Pomimo przesiedlenia wielu z nich zachowało swój język, zwyczaje, muzykę i kuchnię. Pojawiły się centra kultury, fundacje i media działające w języku juuri i rosyjskim.
Dziedzictwo kulturowe
Kaukaz dał Żydom górskim wiele, w tym umiejętność adaptacji a jednocześnie zachowania własnych wartości.
Dziś zainteresowanie historią Żydów na Kaukazie rośnie. Organizowane są konferencje, publikowane są książki, powstają filmy dokumentalne.
Podsumowanie
Historia Żydów na Kaukazie to historia wyjątkowego współistnienia i wzajemnego oddziaływania. To przykład tego, jak można być częścią gór i jednocześnie częścią narodu żydowskiego, nie tracąc przy tym swojej istoty.
Żydzi górscy są pomostem między Jerozolimą a Kaukazem, między starożytnością a nowoczesnością, między tradycją a życiem.
N. Nisanow
========================================================
1 miasto w Dagestanie
2 dynastia panująca w Iranie w latach 224–651 naszej ery
3 Podstawę mazdaizmu stanowi wyrażony w formie mitologicznej światopogląd dualistyczny; główną w nim jest idea walki przeciwstawnych sił: światła i ciemności, życia i śmierci, dobra i zła itd.
4 ?
5 lud koczowniczy pochodzenia tureckiego
6 Джууро – потомки иранских евреев
7 Горско-еврейский (джуури, джухури) (самоназв.: cuhuri / джугьури / ז’אוּהאוּראִ) — диалект татского языка и родной язык горских евреев Восточного Кавказа
8 Та́ты — иранский этнос, проживающий в Азербайджане и России
9 Лезгины — это дагестанский народ, один из коренных и многочисленных народов Кавказа